II OZ 380/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Leszczyński po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Gd 576/11 odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie zmiany sposobu użytkowania obiektu budowlanego postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Gd 576/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił M. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.B. na postanowienie Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie zmiany sposobu użytkowania obiektu budowlanego. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że wnioskiem z dnia 29 sierpnia 2011 r. M. B. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 11 października 2011 r., na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), referendarz sądowy WSA w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wobec wniesienia przez skarżącego sprzeciwu, postanowienie referendarza utraciło moc, a sprawa podlegała ponownemu rozpatrzeniu przez Sąd. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił M.B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu Sąd wyjaśnił, że wnioskodawca nie wykazał istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uwzględniając wysokość dochodów wnioskodawcy oraz jego żony, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, która wynosi łącznie 3 [...] zł Sąd stwierdził, że wnioskodawca jest w stanie ponieść koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł wpisu od skargi. Nie bez wpływu na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy pozostawał fakt przedstawienia przez wnioskodawców w sposób wybiórczy informacji dotyczących ich sytuacji materialnej i finansowej. Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie, zarzucając: 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - dalej p.p.s.a. - poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy; 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 163 § 1-2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez Sąd I instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia; 3. naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP poprzez ograniczenie prawa skarżącego do sądu na skutek bezzasadnej odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie w całości w/w postanowienia \A/SA w Gdańsku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że przedmiotowe postanowienie narusza przepis art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym uznaniu przez Sąd I instancji, iż skarżący ubiegał się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, podczas gdy wniosek skarżącego dotyczył przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący wskazał, że Sąd I instancji dokonał błędnej oceny jego sytuacji rodzinnej i majątkowej na dzień rozpatrywania wniosku w odniesieniu do możliwości uiszczenia przez skarżącego kosztów sądowych. W ocenie skarżącego, oświadczenie zawarte w formularzu PPF było szczegółowe i wystarczające dla przyznania mu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący wskazał, iż uzupełnił wniosek o przyznanie prawa pomocy, przedkładając zaświadczenia o miesięcznych dochodach skarżącego i jego żony oraz kserokopię wyciągu z rachunku bankowego. Zdaniem skarżącego, Sąd I instancji błędnie uznał, że z treści wniosku oraz przedłożonych na wezwanie Sądu zaświadczeń o miesięcznych dochodach wynika, że "wnioskodawca nie wykazał istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy". Skarżący wniósł także o uwzględnienie, że wpis w niniejszej sprawie nie jest jedynym, jaki ma do uiszczenia, w szczególności w ostatnim czasie skarżący był zmuszony uzyskać pieniądze na wpis od skargi kasacyjnej w innej sprawie. Postanowieniem z dnia 22 lutego 2012 r., w sprawie o sygn. akt II OZ 71/12, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że Wojewódzki ąd Administracyjny w Gdańsku błędnie uznał, że skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpoznając wniosek skarżącego wyszedł poza jego zakres, bowiem skarżący wnosił o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym - zwolnienia od kosztów sądowych. Nieprawidłowo zatem Sąd I instancji przyjął za podstawę swoich rozważań art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., podczas gdy powinien rozpoznać wniosek skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skutkowało to także naruszeniem przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie nieprawidłowego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2012 r. odmówił M. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że poddał ocenie aktualną w dacie orzekania sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy oraz dochody gospodarstwa domowego skarżącego. Z dokumentów przedłożonych w toku postępowania sądowego wynika, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, wraz z żoną małżonkowie mając na utrzymaniu małoletniego syna. Skarżący jest współwłaścicielem domu o pow. [...] mkw, w którym zamieszkuje wraz z rodziną oraz nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] m2. Miesięczny dochód wnioskodawcy i jego żony z tytułu wynagrodzenia wynosi łącznie [...] zł, nadto skarżący osiąga miesięczny dochód z tytułu wynajmu garażu w wysokości [...] zł. Skarżący oświadczył, że obciąża go zobowiązanie spłaty pożyczki z zakładowego funduszu socjalnego w wysokości [...] zł miesięcznie. Uwzględniając powyższe okoliczności, Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, że nie dysponuje wystarczającymi środkami na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł wpisu od skargi, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a fakt spłacania pożyczki z zakładowego funduszu socjalnego w kwocie [...] zł miesięcznie przy dochodach rodziny skarżącego nie jest wystarczający do przyjęcia, że skarżący spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Podkreślono, że skarżący, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, w sposób wybiórczy udzielał Sądowi informacji dotyczących sytuacji materialnej i finansowej swojej rodziny. Skarżący w złożonym wniosku nie wskazał wszystkich członów jego rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym i nie ujawnił dochodów swojej żony, wskazując jedynie, że ma na utrzymaniu syna. WSA w Gdańsku stwierdził dalej, że zarzuty naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, poprzez ograniczenie prawa skarżącego do sądu, nie są uzasadnione. Sąd podał też, że świetle ujawnionej przez skarżącego sytuacji finansowej i rodzinnej, obowiązek uiszczenia przez niego wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 190/11 w wysokości [...] zł nie zmienia poczynionej wyżej oceny jego możliwości uiszczenia kwoty wpisu w niniejszej sprawie. W zażaleniu na powyższe postanowienie M.B. zarzucił Sądowi I instancji: 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" - dalej p.p.s.a. - poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, 2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na sporządzeniu przez Sąd I instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia, 3. naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej na skutek ograniczenia prawa skarżącego do sądu na skutek bezzasadnej odmowy przyznania mi prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Autor zażalenia podał, że ,,Jednocześnie złożyłem oświadczam, że nie dysponuję aktualnymi danymi dotyczącej sytuacji majątkowej mojego syna M. B. ani dostępem do jego dokumentów, gdyż syn wyprowadził się z domu rodzinnego." Stwierdził ponadto, iż Sąd I instancji błędnie uznał, że z treści wniosku oraz przedłożonych na wezwanie Sądu zaświadczeń o miesięcznych dochodach wynika, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie dysponuje wystarczającymi środkami na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Ponadto stwierdzono w zażaleniu, że zaskarżone postanowienie narusza przepisy art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na bezzasadnym uznaniu przez Sąd I instancji, iż nie spełnia przesłanek przyznania mi zwolnienia od kosztów sądowych. Autor zażalenia wniósł też o uwzględnienie, iż wpis w sprawie o sygnaturze akt II SA/Gd 576/11 nie jest jedynym, jaki ma zapłacić, w szczególności w ostatnim czasie był zmuszony uzyskać znaczną dla niego kwotę na wpis od skargi kasacyjnej w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 190/11. Wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.) może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 2 p.p.s.a.), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie zaś prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z treści powołanych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawienia wszelkich istotnych okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej i rodzinnej, która pozwoliłaby sądowi na w pełni właściwą ocenę spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji, oceniając sytuację majątkową i możliwości płatnicze M. B., zasadnie przyjął, że nie spełnia on przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. skutkujących przyznaniem mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że poniesienie przez wnioskodawcę kosztów postępowania nie spowoduje uszczerbku w jego koniecznym utrzymaniu. Argumentacja zaś skarżącego przedstawiona w zażaleniu nie pozwoliła na podważenie ustaleń co do jej stanu majątkowego i rodzinnego przyjętych w zaskarżonym postanowieniu, a które skutkowałyby stwierdzeniem, iż zaistniały podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wykazana przez skarżącego jego sytuacja materialna i rodzinna pozwala na uznanie, iż prawidłowo Sąd I instancji odmówił mu prawa pomocy w w/w zakresie. Podnoszona w zażaleniu zapewniona prawem możliwość ubiegania się o to prawo nie oznacza, iż każdorazowo sąd w przypadku złożenia stosownego wniosku zobowiązany jest pomocy takiej udzielić. Sąd zobowiązany jest bowiem zbadać przesłanki do udzielenia prawa pomocy określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. W związku z powyższym zgodzić się należy również z Sądem, że zarzuty naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, poprzez ograniczenie prawa skarżącego do sądu, nie są uzasadnione. W istocie celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Obowiązek ponoszenia kosztów postępowania nie narusza zagwarantowanego w art. 45 Konstytucji RP prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Natomiast udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.