I SA/Wa 1240/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Miernik (spr.) Sędziowie: WSA Małgorzata Boniecka- Płaczkowska WSA Joanna Skiba Protokolant referent Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2011 r. sprawy ze skargi S. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oddala skargę. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania S. P., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Decyzja została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne: S. P. wystąpiła w dniu 6 listopada 2008 r. z wnioskiem o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione przez M. K. w m. Z., woj. [...], tj. na terenie nie wchodzącym w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ ustalił, że M. K. – poprzednik prawny wnioskodawczyni, powrócił do Polski w 1957 r. w ramach akcji repatriacyjnej, której podstawą była umowa międzynarodowa z 25 marca 1957 r. zawarta pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (DZ. U. Nr 47, poz. 222). Organ wskazał, że w związku z tym, że umowa ta nie została objęta dyspozycją art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418), w sprawie może mieć zastosowanie wyłącznie przepis art. 1 ust. 2 cytowanej ustawy. Badając przesłanki określone w tym przepisie organ doszedł do przekonania, że opuszczenie przez M. K. byłego terytorium Polski miało charakter dobrowolny. Ponadto organ wskazał, że nieruchomości oraz zabudowania należące do M. K. objęte zostały kolektywizacją. W związku z tym właściciel mienia powracając do Polski z Kresów w 1957 r. nie dysponował już prawem własności nieruchomości. A zatem organ uznał, że nie została spełniona podstawowa przesłanka "pozostawienia mienia", o której mowa w art. 1 ust. 1 i 2 ww. ustawy. S. F. wniosła od powyższej decyzji odwołanie wskazując, że kolektywizacja mienia przez władze litewskie odbyła się wbrew woli M. K., a ponadto właściciel nieruchomości w obawie przed zsyłką na Syberię czy innymi szykanami władz litewskich zdecydował się na wyjazd do Polski. Minister Skarbu Państwa, po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawczyni, decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...]. Organ podzielił pogląd organu pierwszej instancji, że osoby przybyłe do Polski na podstawie umowy z 1957 r. należą do kręgu osób uprawnionych do rekompensaty na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej pod warunkiem, że nastąpił przymus opuszczenia przez właściciela nieruchomości byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Minister wskazał w uzasadnieniu decyzji, że w sprawie brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących, iż właściciel nieruchomości do chwili opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej był represjonowany przez władze państwa obcego, karany, względnie aresztowany lub w jakikolwiek inny sposób został pozbawiony możliwości opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i powrotu do Polski w trybie wskazanych układów w art. 1 ust. 1 cytowanej ustawy. Skargę na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła S. F. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. polegające na przyjęciu, że M. K. nie należy do kręgu osób w nim określonych, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia zmierzających do ustalenia, że M. K. wyjechał wraz z rodziną do Polski z przyczyn narodowościowych i ekonomicznych oraz szykan ze strony władz i obywateli rosyjskich, a także błąd w ustaleniach, że na byłym terytorium RP nie pozostawiono mienia nieruchomego skoro w wyniku kolektywizacji ziemia należała w dalszym ciągu do rolników, a przekazana była jedynie bezterminowo w użytkowanie oraz zarzuciła pominięcie dokumentu, z którego wynika, że M. K. był właścicielem wyodrębnionej działki przyzagrodowej o wielkości [...] ha wraz z zabudowaniami. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie podtrzymując jednocześnie swoje stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie (art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd uwzględnia skargę i uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie, stwierdza nieważność lub wydanie z naruszeniem prawa tego rozstrzygnięcia jedynie wówczas, gdy uzna, że w sprawie istnieją przesłanki określone w art. 145 § 1 powołanej ustawy. W ocenie Sądu, organy orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że fakt repatriowania w trybie powołanej umowy z dnia 25 marca 1957 r. mieści się w zakresie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). A zatem dla przedmiotowej sprawy kluczowe znaczenie ma interpretacja przepisu art. 1 ust. 2 stwierdzającego, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jakkolwiek, zdaniem Sądu powyższa norma obejmuje swoim działaniem szeroką grupę Zabużan, to jednak konieczne jest zaistnienie i wykazanie przesłanki przymusu opuszczenia byłego terytorium polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego słowo "zmusić" czy "zmuszać" oznacza "skłonić wywierając nacisk, presję, stosując przymus". Pod pojęciem natomiast "represjonować" rozumieć należy: "stosować represje, surowe środki odwetu, zwłaszcza wobec przeciwników politycznych, prześladować, szykanować lub pozbawiać społecznej aprobaty" (vide: Mały Słownik Języka Polskiego Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1995 r.). Pojęcie zatem represjonowania odnosi się do przypadków skrajnych, wręcz drastycznych i oczywiście mieści się w pojęciu zmuszanie. To ostatnie jednak określenie ma charakter szerszy i dotyczy bardzo dużej, a jednocześnie rozmaitej ilości sytuacji. Ustawa nie precyzuje przy tym, co należy w tym wypadku uważać za wspomniane zmuszanie, a zatem trzeba uznać, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Dodać w tym miejscu wypada, że ustawodawca nie zawęził środków dowodzenia zaistnienia powyższej przesłanki jedynie do możliwości wykazania jej w oparciu o dowód z dokumentu. W związku z powyższym trzeba uznać, że w tej mierze ma zastosowanie przepis art. 75 § 1 k.p.a. stanowiący, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Należy mieć na uwadze to, że umowa z dnia 25 marca 1957 r. w art. 8 przewidywała, że osoby wyjeżdżające ze Związku Radzieckiego mogły wywieźć, należące do nich mienie osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu, mogły też rozporządzić mieniem wg swego uznania, na przykład poprzez zbycie nieruchomości (należących do nich domów, budynków), jak również mogły wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania ich na swój rachunek w Narodowym Banku Polskim. Zatem ponieważ umowa ta stwarzała formalnie repatriantom możliwość rozporządzenia mieniem i nie zawierała zobowiązania Państwa Polskiego do wypłaty im ekwiwalentu, dlatego też nie została ona objęta dyspozycją art. 1 ust. 1 obowiązującej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W tym kontekście zauważyć po pierwsze należy, iż skarżąca stawiając zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie oraz nieustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie, nie wskazała, jakich wniosków dowodowych organy nie uwzględniły oraz jakich okoliczności faktycznych nie wzięły pod uwagę. Z uzasadnień obydwu decyzji wynika, iż przy ocenie przesłanki wynikającej z art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie (przymusowego opuszczenia przez właściciela pozostawionego mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej), organy wzięły pod uwagę dokumenty przedstawione przez stronę, a także organ z urzędu zasięgnął też informacji Litewskiego Centralnego Państwowego Archiwum za pośrednictwem Wydziału Konsularnego Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Wilnie. Na podstawie tych dokumentów organy jedynie inaczej niż skarżąca oceniły, czy wyjazd M. K. z miejscowości Z. był dokonany pod przymusem, który miał związek z wojną rozpoczętą w 1939 r. Przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Należy podkreślić, że konkretna przyczyna, skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, czy pobór do wojska. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Przyjęcie innej koncepcji czyniłoby obecność przepisu o takiej treści całkowicie zbędnym. Należy więc odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. W tym znaczeniu za nie pozbawione racji sąd uznał stanowisko Ministra Skarbu Państwa, iż z materiału dowodowego nie wynika, aby właściciel nieruchomości starał się o wcześniejszy wyjazd do Polski, oraz by ukrywał się, jak również by wystąpiły inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r., powodujące, iż M. K. był zmuszony opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z treści skargi wynika, że M. K. wyjechał z miejscowości Z. przede wszystkim ze względu na zabranie gospodarstwa rolnego, które stanowiło źródło utrzymania rodziny. Z powodu braku bezpośredniego związku między ewentualną przyczyną a jej skutkiem, za mieszczące się w granicach racjonalnej oceny należy uznać wnioskowanie organu, że przymus ekonomiczny w postaci przejęcia większości gospodarstwa nie ma bezpośredniego związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., a wynika jedynie z istoty rozwiązań prawnoustrojowych na terenie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Sytuacja taka była udziałem wszystkich, którzy wbrew swojej woli zostali pozbawieni mienia i przypadek spadkodawcy skarżącej zapewne nie jest odosobniony, ani ze względu na jej osobę, ani na jej narodowość. Wojna rozpoczęta w 1939 r. nie była wszak bezpośrednim powodem powrotu do Polski rodziny skarżącej, lecz ustrój panujący na terenie ZSRR. Taki przypadek nie jest objęty zakresem art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Nie mają dla sprawy znaczenia ustalenia co do składników mienia pozostawionego przez M. K. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, skoro podstawowa przesłanka przymusu opuszczenia byłego terytorium polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie miała w sprawie miejsca. W tej sytuacji sąd uznał, że nie jest uzasadniony zarzut skarżącego, że organy pominęły istotne dla sprawy dowody lub okoliczności, lecz wyciągnęły inne niż skarżący wnioski, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Kontrolując zgodność decyzji z prawem sąd nie stwierdził, aby ocena organu była w okolicznościach tej sprawy dowolna. Rozstrzygając w granicach sprawy (art. 134 § 1 P.p.s.a.) sąd nie znalazł także innych przesłanek do uchylenie zaskarżonej decyzji. Zgodnie natomiast z art. 7 ust. 2 ustawy o rekompensacie, w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2 (którego pkt 1 w zakresie przyczyn opuszczenia byłego terytorium RP odsyła do art. 1), organ wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd - mocy przepisu art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji.