II FZ 249/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, , , po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. D. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 grudnia 2011 r. sygn. akt I SA/Kr 1651/11 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. D. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 21 lipca 2011 r. nr (...), (...), (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w części oddalającej wniosek skarżącej, tj. w zakresie pkt II i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 grudnia 2011 r., mocą którego zwolniono J. D. z wpisu od skargi i oddalono wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w pozostałej części. W motywach orzeczenia Sąd podał, że skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie jej od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 21 lipca 2011 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca (lat 69) podała, że jest rozwódką, mieszka sama, utrzymuje się z emerytury w kwocie 1068,25 zł netto. Wydatki skarżącej stanowią: czynsz w kwocie 405,00 zł, opłaty za energię elektryczną 70 zł, gaz 100 zł i telefon 50 zł oraz podatek od nieruchomości w kwocie 380,00 zł na kwartał. Skarżąca jest właścicielką mieszkania o pow. 48 m2, trzech działek o łącznej pow. 46 arów położonych na os. L., współwłaścicielką działki o pow. 12 arów zabudowanej starym drewnianym domem o pow. 100 m2 oraz działki o pow. 1,071 ha sklasyfikowanej jako teren rekreacyjno – wypoczynkowy. Nadto wskazała, że jest osobą schorowaną i miesięcznie na lekarstwa wydaje 200 zł. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2011 r. Referendarz sądowy zwolnił skarżącą od wpisu sądowego, a w pozostałym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca podniosła, że po odliczeniu stałych miesięcznych wydatków pozostaje jej niespełna 10 zł na wyżywienie. Podała, że praktycznie nie ma pieniędzy na zakup środków czystości i odzieży. Osiągane przez nią dochody pozwalają na utrzymanie się na granicy egzystencji. Podała, że posiadane przez nią nieruchomości nie mają żadnej wartości ze względu na ich położenie i przeznaczenie w planie zagospodarowania przestrzennego oraz nieuregulowany stan prawny, co sprawia, że nie mogą one stanowić przedmiotu zabezpieczenia kredytu. Wskazała, że jedynie bezinteresowna pomoc w przygotowaniu pism pozwala jej na dochodzenie jej praw majątkowych. Skarżąca podała, że obecnie jest chora i jakikolwiek jej udział w postępowaniu sądowym jest wykluczony. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał na treść art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a. Podkreślił, że ponoszenie kosztów sądowych przez stronę jest regułą, gdyż koszty te są rodzajem daniny publicznej. Zasadą wynikającą z art. 84 Konstytucji jest powszechność i równość ponoszenia danin publicznych. Zwolnienie strony od ich ponoszenia oznacza przerzucenie ciężaru na budżet państwa, a w efekcie na współobywateli, stąd powinno stanowić wyjątek. W opinii Sądu w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż posiada ona stałe źródło dochodów w postaci emerytury, ma własne mieszkanie, a nadto nieruchomości gruntowe, które może w razie potrzeby sprzedać lub też wydzierżawić. Ponadto na obecnym etapie postępowania jednym ciężarem związanym ze sprawą jest wpis od skargi i z tego obowiązku skarżąca została zwolniona. Odnosząc się do wniosku skarżącej o ustanowienie pełnomocnika z urzędu Sąd wskazał, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak fachowej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 P.p.s.a. W niniejszej sprawie Sąd uznał, że sytuacja procesowa, w jakiej znalazła się skarżąca, nie powoduje konieczności przyznania jej pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca wykonuje w sposób prawidłowy oraz terminowo czynności procesowe. Treść składanych przez nią pism nie wskazuje również, że ma ona problem z formułowaniem logicznych wniosków. Okoliczności te uzasadniają więc pogląd, że przynajmniej na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym skarżąca jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu. Sąd wskazał też na treść art. 6 P.p.s.a., zgodnie z którym sąd administracyjny udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca podkreśliła, że dotyczy ono wyłącznie tej części postanowienia, w której jej wniosek oddalono. W uzasadnieniu ponownie przytoczyła dotychczasowe argumenty w zakresie swojej sytuacji materialnej, dodała, że sprawa jest skomplikowana i wymaga dogłębnej wiedzy z prawa podatkowego, a strona przeciwna dysponuje całym zespołem prawników. Ponadto skarżąca jest obłożnie chora, co wyklucza jej osobisty udział w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne, jednakże z innych przyczyn, niż podnosi w nim skarżąca. W motywach zaskarżonego postanowienia Sąd na poparcie swojego stanowiska o oddaleniu wniosku skarżącej poza zwolnieniem jej z wpisu od skargi, a więc w zakresie pozostałych kosztów niniejszego postępowania, a także w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, przedstawił następujące argumenty: a) skarżąca posiada stałe źródło dochodu, b) ma własne mieszkanie i nieruchomości, które może sprzedać lub wydzierżawić, c) ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak fachowej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 P.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko to nie zasługuje na aprobatę. Podstawą prawną przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., który stanowi, że należy przyznać taką pomoc osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika, że to na podmiocie ubiegającym się o pomoc spoczywa obowiązek udowodnienia, że zaistniała sytuacja w tym przepisie opisana. Z drugiej jednak strony art. 255 P.p.s.a. daje sądowi możliwość wezwania strony do uzupełnienia podanych informacji, gdy te zawarte przez nią we wniosku nie są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie Sąd bezrefleksyjnie stwierdził, że skarżąca jest właścicielką nieruchomości, a więc może je sprzedać lub wydzierżawić. Sąd stanął na takim stanowisku mimo wyraźnego stwierdzenia przez skarżącą, że nieruchomości te są bezwartościowe, gdyż znajdują się na terenach zalewowych, bądź przeznaczone są w planie zagospodarowania na park. W niniejszej sprawie nie jest więc wykluczone, że nieruchomości z uwagi na ich cechy nie mogą zostać zbyte czy wydzierżawione, ani nie można ustanowić ich przedmiotem zabezpieczenia pożyczki. W konsekwencji okazać się może, że nieruchomości te nie rzutują na możliwości płatnicze skarżącej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji nie rozważył tych okoliczności wystarczająco, ograniczając się tylko do ogólnikowego stwierdzenia. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również argumentacji Sądu pierwszej instancji co do braku podstaw do ustanowienia w tej sprawie profesjonalnego pełnomocnika. Wykładnia prawa przedstawiona w zaskarżonym postanowieniu w tym zakresie jest wykładnią contra legem, prowadzącą w istocie do wniosku, że przyznanie prawa pomocy bądź to tylko w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, bądź w zakresie całkowitym (czyli obejmującym także ustanowienie takiego pełnomocnika) jest w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji wykluczone. Sąd z art. 134 § 1, art. 140 § 1 oraz art. 6 P.p.s.a. wywiódł, że strona w takim postępowaniu ma wystarczające gwarancje procesowe dla zapewnienia jej realizacji prawa do sądu i dlatego też, upraszczając, pełnomocnika nie potrzebuje. Sąd ocenił również, że dotychczasowe postępowanie skarżącej dowodzi, że jest ona w stanie samodzielnie działać w tym postępowaniu bez uszczerbku dla swojego interesu. Tymczasem ograniczenie instytucji prawa pomocy w przedstawionym zakresie czy też ocenianie prawidłowości dotychczasowych działań strony w postępowaniu w kontekście tej instytucji nie znajduje żadnych podstaw w przepisach będących podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, także w kontekście konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), na którą powołał się Sąd. Przepis art. 246 P.p.s.a. uzależnia przyznanie prawa pomocy wyłącznie od szeroko rozumianej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Nie ma w nim mowy o konieczności oceny, czy wnioskujący o pomoc sprawnie porusza się w procedurze sądowej, czy jego wnioski są logiczne, a działania terminowe. Skoro ustawodawca przewidział w art. 245 P.p.s.a. możliwość przyznania prawa pomocy także przez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika i uzależnił jego przyznanie od sytuacji materialnej, nie ograniczając przy tym tego prawa do konkretnej instancji sądowej, brak podstaw, by sąd administracyjny w procesie stosowania prawa instytucję przewidzianą przez ustawodawcę ograniczał, jak to uczynił Sąd pierwszej instancji w tej sprawie. Konstytucyjna zasada prawa do sądu może być podstawą wykładni rozszerzającej czy celowościowej niektórych przepisów prawa, które bez takiej wykładni są nie do pogodzenia ze wskazaną zasadą. Zasada ta zakreśla bowiem minimalny zakres uprawnień, nie stoi jednak na przeszkodzie do przyznania uprawnień szerszych. Innymi słowy nie może ona być pretekstem do zawężenia uprawnień procesowych, które stronom danego postępowania zagwarantował ustawodawca. W tym kontekście również rozważania skarżącej co do tego, że organ administracyjny dysponuje w postępowaniu "zespołem prawników", są bez znaczenia dla rozstrzygnięcia. W sprawie jedynie istotne jest, czy skarżąca, która wyraziła chęć bycia reprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika, jest w stanie pokryć związane z tym wydatki samodzielnie, czy też nie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie nie ocenił natomiast wniosku skarżącej w zakresie ustanowienia pełnomocnika pod tym kątem. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zaskarżone orzeczenie w oparciu o art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. uchylić w części oddalającej wniosek skarżącej i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Sąd ten będzie obowiązany na nowo przeanalizować sytuację materialną skarżącej z uwzględnieniem powyższych uwag Naczelnego Sądu Administracyjnego.