II FZ 308/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Małgorzata Wolf-Kalamala, , , po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. D. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 lutego 2012 r. sygn. akt I SA/Kr 1611/11 w przedmiocie prawa pomocy zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. D. na postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 15 lipca 2011 r. nr (...), (...), (...) w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w części oddalającej wniosek w pozostałym zakresie (pkt II) i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 lutego 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 1611/11, mocą którego zwolniono J. D. od kosztów sądowych w całości i oddalono jej wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w pozostałej części. W motywach orzeczenia Sąd podał, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że ma 69 lat, jest rozwódką, mieszka sama, utrzymuje się z emerytury w kwocie 1 068,25 zł netto. Miesięczne wydatki skarżącej stanowią: czynsz w kwocie 405,00 zł, opłaty za energię elektryczną 70 zł, gaz 100 zł i telefon 50 zł, a nadto skarżąca opłaca kwartalnie podatek od nieruchomości w kwocie 380,00 zł. Skarżąca jest właścicielką mieszkania o pow. 48 m2, trzech działek o łącznej pow. 46 arów położonych na os. L. oraz współwłaścicielką działki o pow. 12 arów zabudowanej starym drewnianym domem o pow. 100 m2 oraz działki o pow. 1,071 ha sklasyfikowanej jako teren rekreacyjno – wypoczynkowy. Skarżąca podała, że jest osobą schorowaną - miesięcznie na lekarstwa wydaje 200 zł. Skarżąca nie posiadana oszczędności, ani wartościowych przedmiotów. Skarżąca podała też, że posiadane przez nią nieruchomości nie przedstawiają żadnej wartości ze względu na ich położenie i przeznaczenie w planie zagospodarowania przestrzennego oraz nieuregulowany stan prawny, co sprawia, że nie mogą one stanowić przedmiotu zabezpieczenia kredytu. Skarżąca obecnie jest chora i jakikolwiek jej udział w sprawie postępowaniu sądowym jest wykluczony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na wstępie wskazał na treść art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a. Podkreślił, że ponoszenie kosztów sądowych przez stronę jest zasadą, gdyż są one rodzajem daniny publicznej. Zasadą wynikającą z art. 84 Konstytucji jest powszechność i równość ponoszenia danin publicznych, a przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. W opinii Sądu, w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uzasadnione jest natomiast przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Powyższe powoduje, że to skarżąca, o ile uzna za stosowne, powinna sfinansować pomoc prawną świadczoną jej przez profesjonalnego pełnomocnika – doradcę podatkowego. Skarżąca posiada stałe źródło dochodów w postaci emerytury, nie ma nikogo na utrzymaniu, ma własne mieszkanie, a nadto nieruchomości gruntowe. Jednocześnie mając na uwadze okoliczność, że skarżąca ponosi wysokie, w stosunku do uzyskiwanych dochodów, wydatki związane z koniecznym utrzymaniem, zdaniem Sądu, należało skarżącej przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym – a mianowicie zwolnić ją od kosztów sądowych w całości. Odnosząc się natomiast do wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu Sąd wskazał, że ustanowienie takiego profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy, nawet w trudnej sytuacji majątkowej skarżącej, brak fachowej pomocy prawnej mógłby pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo generalnie nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1, art. 140 § 1 P.p.s.a. i art. 6 P.p.s.a. W niniejszej sprawie Sąd uznał, że sytuacja procesowa, w jakiej znalazła się skarżąca, nie powoduje konieczności przyznania jej pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca wykonuje w sposób prawidłowy oraz terminowo czynności procesowe. Treść składanych przez nią pism (skarga, wniosek o przyznanie prawa pomocy, sprzeciw) jest logiczna i jasno sformułowana – co zresztą potwierdza sama skarżąca wyjaśniając, że korzysta z bezinteresownej pomocy. Skoro rozpoznanie sprawy na rozprawie nie polega na prowadzeniu postępowania dowodowego, ale przede wszystkim na kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia (tu: postanowienia SKO w K.) przeprowadzonej na podstawie znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, to okoliczności te uzasadniają pogląd, że przynajmniej na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, skarżąca jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca podkreśliła, że dotyczy ono wyłącznie tej części postanowienia, w której jej wniosek oddalono. W uzasadnieniu ponownie przytoczyła dotychczasowe argumenty w zakresie swojej sytuacji materialnej, dodała, że posiadane przez nią nieruchomości nie przynoszą żadnych dochodów, lecz są źródłem obciążeń podatkowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne, jednakże z innych przyczyn, niż podnosi w nim skarżąca. W motywach zaskarżonego postanowienia Sąd na poparcie swojego stanowiska o oddaleniu wniosku skarżącej w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu przedstawił tylko jeden argument. Uznał, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak fachowej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi zaś w jego ocenie w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 P.p.s.a., a także art. 6 tej ustawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko to nie zasługuje na aprobatę. Podstawą prawną przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., który stanowi, że należy przyznać taką pomoc osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jedynym więc kryterium przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest kryterium sytuacji materialnej. Wykładnia prawa przedstawiona w zaskarżonym postanowieniu w tym zakresie jest natomiast wykładnią contra legem, prowadzącą w istocie do wniosku, że przyznanie prawa pomocy bądź to tylko w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, bądź w zakresie całkowitym (czyli obejmującym także ustanowienie takiego pełnomocnika) jest w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji wykluczone. Sąd z art. 134 § 1, art. 140 § 1 oraz art. 6 P.p.s.a. wywiódł, że strona w takim postępowaniu ma wystarczające gwarancje procesowe dla zapewnienia jej realizacji prawa do sądu i dlatego też, upraszczając, pełnomocnika nie potrzebuje. Sąd ocenił również, że dotychczasowe postępowanie skarżącej dowodzi, że jest ona w stanie samodzielnie działać w tym postępowaniu bez uszczerbku dla swojego interesu. Tymczasem ograniczenie instytucji prawa pomocy w przedstawionym zakresie czy też ocenianie prawidłowości dotychczasowych działań strony w postępowaniu w kontekście tej instytucji nie znajduje żadnych podstaw w przepisach będących podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Przepis art. 246 P.p.s.a. uzależnia przyznanie prawa pomocy wyłącznie od szeroko rozumianej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Nie ma w nim mowy o konieczności oceny, czy wnioskujący o pomoc sprawnie porusza się w procedurze sądowej, czy jego wnioski są logiczne, a działania terminowe. Skoro ustawodawca przewidział w art. 245 P.p.s.a. możliwość przyznania prawa pomocy także przez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika i uzależnił jego przyznanie od sytuacji materialnej, nie ograniczając przy tym tego prawa do konkretnej instancji sądowej (do czego w efekcie doprowadziła wykładnia przedstawiona w zaskarżonym postanowieniu) i nie obwarowując go innymi warunkami, brak podstaw, by sąd administracyjny w procesie stosowania prawa instytucję przewidzianą przez ustawodawcę ograniczał, tak jak to uczynił Sąd pierwszej instancji w tej sprawie. Sąd w niniejszej sprawie nie rozpatrzył wniosku skarżącej w całości pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., lecz w odniesieniu do jego części - dotyczącej ustanowienia pełnomocnika - kierował się bezpodstawnie okolicznościami nieistotnymi dla sprawy. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zaskarżone orzeczenie w oparciu o art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. uchylić w części oddalającej wniosek skarżącej i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Sąd ten będzie obowiązany na nowo przeanalizować sytuację materialną skarżącej z uwzględnieniem powyższych uwag Naczelnego Sądu Administracyjnego.