II SA/Sz 973/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel (spr.),, Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Protokolant Aneta Kukla, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 listopada 2011 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. T.K. złożyła wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej "ustawą o świadczeniu pieniężnym". Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...], numer [...], odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Strona, nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], numer [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej "Kpa", oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, po ponownym rozpoznaniu wniosku T.K., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. Organ ustalił, że podstawę materialnoprawną rozpatrzenia sprawy T.K. stanowi ustawa o świadczeniu pieniężnym, która przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 -1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodnie z art. 4 ww. ustawy, uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. W ocenie organu, dla wydania decyzji pozytywnej, na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek i ustalenie: • że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 , • oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. T.K., ubiegając się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przedstawiła następujące dokumenty: zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Łodzi oraz opis represji jakim podlegała jej rodzina w okresie okupacji. Na podstawie zgromadzonych w postępowaniu dokumentów ustalono, iż rodzina T.K. została wysiedlona z własnego domu w miejscowości [...] do miejscowości [...]. Ponadto, ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia Archiwum Państwowego wynika, iż wobec polskiej ludności Niemcy zastosowali dwa rodzaje represji. Pierwszy polegający na wysiedleniu i pozbawieniu własności, a drugi polegający na wywiezieniu na roboty do Niemiec. Organ nie neguje, iż rodzina T.K. podlegała represji w postaci wysiedlenia. Niemniej, takie okoliczności nie zostały przewidziane w ustawie jako uprawniające do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego. W świetle zeznań strony organ uznał, iż zmiana jej miejsca zamieszkania w czasie okupacji była spowodowana wysiedleniem, a nie wywiezieniem do pracy przymusowej. W związku z powyższym brak jest podstaw, zdaniem organu, do twierdzenia, iż strona podlegała represjom określonym w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał za udowodniony fakt wysiedlenia strony i jej rodziny w czasie okupacji. Ponadto nie zaprzeczył ciężkiemu losowi rodziny T.K., w tym śmierci matki oraz oddzielenia od ojca i innym represjom, które były spowodowane zbrodniczą polityką III Rzeszy. Organ stwierdził jednak, że nie ma możliwości samodzielnego ustalania w jakich okolicznościach osoba składająca wniosek może nabyć uprawnienia z tytułu deportacji do pracy przymusowej, ponieważ art. 6 Kpa nakłada na Kierownika Urzędu obowiązek działania wyłącznie na podstawie przepisów prawa. Powyższa decyzja została zaskarżona przez T.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...]. Skarżąca podniosła, ze była w czasie wojny całkowitą sierotą bez ojca i matki, została okaleczona fizycznie, ciężko pracowała i niejednokrotnie spała w psiej budzie. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji i dodając, że każda rodzina, która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Organ nie kwestionuje wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji i tego, że rodzice strony podejmowali pracę aby zapewnić egzystencję rodzinie, brak jest natomiast podstaw do twierdzenia, iż strona przebywając w [...] z rodziną podlegała represjom, o których mowa w art.2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż zadaniem sądu administracyjnego jest zbadanie zgodności zaskarżonej decyzji z przepisami zarówno prawa materialnego, jak i procesowego, w odniesieniu do stanu faktycznego istniejącego w chwili wydania zaskarżonej decyzji. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.). Rozpoznając sprawę pod kątem kryterium legalności Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie, skarżąca T.K., domagała się przyznania świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ostatecznie odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uznając, że w niniejszej sprawie, nie nastąpił fakt deportacji, a jedynie fakt wysiedlenia. Poza sporem w niniejszej sprawie pozostawała okoliczność wysiedlenia z miejscowości [...] do miejscowości [...]. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy należało więc udzielić odpowiedzi na pytanie: czy w świetle obowiązujących przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym skarżącej przysługiwał status osoby deportowanej (wywiezionej)? W świetle art.2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym i bogatego orzecznictwa sądów administracyjnych można przyjąć, iż deportacja stanowiła szczególnie dotkliwą formę represji, która musiała się łączyć z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska i wykonywaną w tych warunkach pracą przymusową. Było to zwłaszcza uciążliwe w odniesieniu do osób bardzo młodych lub w podeszłym wieku, których zdolności do samodzielnej egzystencji w nowym miejscu były znacznie ograniczone. Następowało to zaś kosztem znacznego pogorszenia warunków życiowych, w stosunku do warunków, istniejących w dotychczasowym miejscu pobytu lub zamieszkania. Praca w istocie wykonywana była w nieprzyjaznym, całkowicie różnym zarówno kulturowo, jak i językowo, środowisku. Organ uznał za wystarczające w tej kwestii, iż skarżąca w protokole przesłuchania użyła sformułowania, iż "zmiana jej miejsca zamieszkania w czasie okupacji była spowodowana wysiedleniem, a nie wywiezieniem do pracy przymusowej". Organ jednak nie wziął pod uwagę faktu, że skarżąca nie posiada prawniczego wykształcenia i choć sama stwierdza, ze została jedynie wysiedlona, równocześnie ubiega się oświadczenie przysługujące osobom deportowanym. Wątpliwości sądu budzi również fakt, że część protokołu przesłuchania strony została wypełniona innym charakterem pisma. W świetle powyższego, takie ustalenia nie mogą zostać uznane za wystarczające dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Skarżąca w pismach podkreślała, swoje tragiczne przeżycia: jej wiek, ciężką pracę i warunki przebywania w nowym miejscu zamieszkania, wywiezienie do pracy przymusowej ojca i śmierć matki. Organ nie odniósł się do tych okoliczności, a są one przecież istotne. Wiek skarżącej, która była wtedy dzieckiem i miała zaledwie kilka lat, ma także zasadnicze znaczenie w sprawie. Inaczej bowiem należy ocenić, przymusową zmianę dotychczasowego miejsca pobytu, a zwłaszcza "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, w odniesieniu do dziecka, a inaczej w stosunku do osoby dorosłej. Dodać także należy, że w aktach administracyjnych znajdują się kserokopie dokumentów złożonych przez siostrę skarżącej L.O. Choć organ w zaskarżonej decyzji nie powołał się na te dowody i oficjalnie nie uznał ich za dowody w sprawie, włączenie ich do akt może budzić wątpliwości, czy nie były one brane pod uwagę przy rozstrzyganiu sprawy. W tym kontekście należy także zauważyć, że skarżąca na żadnym etapie postępowania nie była zawiadamiana o możliwości zapoznania się z zebranymi dowodami i materiałami w sprawie (art.10 Kpa). Dlatego, w ocenie składu sądu orzekającego w niniejszej sprawie, dla prawidłowego rozstrzygnięcia było niezbędne poczynienie dodatkowych ustaleń w powyżej określonym zakresie, co pozwoliłoby na udzielenie odpowiedzi na postawione wcześniej pytanie. W ocenie sądu, organ takich ustaleń, nie poczynił. W razie oczywistej sprzeczności zeznań strony ze stanowiskiem prezentowanym we wniosku i odwołaniu, organ winien stronę dodatkowo szczegółowo rozpytać. Dopiero wyjaśnienie przytoczonych wcześniej okoliczności pozwoli na ocenę czy istnieją podstawy do przyznania skarżącej dochodzonego świadczenia, czy też nie. Podkreślić w tym miejscu należy, że choć strona ma obowiązek przedstawienia dowodów, to na organie administracji publicznej ciąży obowiązek prowadzenia postępowania dowodowego, a więc oprócz przedstawiania własnych dowodów, także oceniania dowodów pod kątem ich przydatności, zupełności i prawidłowości ich sporządzenia. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7Kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. W ocenie sądu, zaniechanie wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy powoduje, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 Kpa, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3, które wymaga by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne, wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien uwzględnić poczynione powyżej uwagi, zgodnie bowiem z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...], na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji. Rozstrzygnięcie w pkt II sentencji wyroku zapadło na podstawie art.152 ww. ustawy.