II SA/Łd 1060/11

Dnia 22 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 listopada 2011 roku sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego J. W. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...]r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r., nr [...], odmawiającą J.W. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż podejmując decyzję z dnia [...]r. nie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Argumentował, iż strona nie przedstawiła w określonym terminie wymaganych dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj świadczenia i okres represji. Pismem z dnia 6 czerwca 2011r. J. W. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Strona argumentowała, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego, iż spełnia przesłanki warunkujące uzyskanie świadczenia. Zauważyła, iż nie otrzymała żadnego pisma i terminu na uzupełnienie dokumentów, stąd uzasadnienie decyzji nie odzwierciedla stanu faktycznego. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W pierwszej kolejności organ zwrócił uwagę i rozszerzył materiał dowodowy przez dopuszczenie dowodu z przesłuchania strony skarżącej. Dalej wyjaśnił, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym uzależnione jest od dwóch przesłanek. Po pierwsze musiał nastąpić fakt deportacji do pracy przymusowej. Po drugie praca w warunkach deportacji musiała obejmować okres co najmniej 6 miesięcy. Kierownik podał, iż na podstawie analizy akt sprawy ustalił, iż strona wraz z rodzicami w 1941 roku została wysiedlona z rodzinnej miejscowości R. do miejscowości G., gdzie urodził się wnioskodawca – co potwierdza akt urodzenia oraz ankieta rodziców. W aktach znajduje się również zaświadczenie Archiwum Państwowego z dnia 31 marca 2011r. gdzie wskazano, iż "całą ludność gminy M. wysiedlono do innych powiatów byłego województwa [...], bądź wywieziono na roboty przymusowe do Niemiec". Podczas przesłuchania ustalono, iż strona wraz z rodzicami wysiedlona została ze względu na utworzenie poligonu wojskowego. Reasumując poczynione ustalenia dowodowe Kierownik doszedł do przekonania, że zmiana miejsca zamieszkania była powodowana wysiedleniem, a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Podkreślił, iż nie można pominąć faktu, że strona mieszkała z rodziną, nie miało miejsce rozdzielenie z matką, które z uwagi na wiek strony byłoby niewątpliwą uciążliwością. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. W. wskazując, iż nie zgadza się z zaskarżoną decyzją wniósł o pozytywne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko prezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego. Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych zasad. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...]r. Kierownik ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, iż złożona dokumentacja jest niewystarczająca, a jednocześnie strona nie złożyła dodatkowej. Przy czym z urzędu nie podjął żadnej czynności, która prowadziłaby do zgromadzenia materiału dowodowego z urzędu, nie jest bowiem taką czynnością wezwanie strony do uzupełnienia materiału. Takie dodatkowe postępowanie dowodowe poprowadził Kierownik Urzędu dopiero po złożeniu przez skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jednakże po przesłuchaniu strony stwierdził, iż strona nadal nie wykazała, iż jej rodzina spełnia przesłanki, gdyż nie wykazała, iż pracowała przymusowo. Nie sposób zgodzić się z taką oceną organu. Skoro bowiem organ stwierdził, iż wobec ubogiego materiału dowodowego celowym byłoby przesłuchanie strony skarżącej, to nie może odmówić wiarygodności jej zeznaniom tylko dlatego, że nie ma dokumentu poświadczającego coś odmiennego. W większości postępowań prowadzonych w tożsamych rodzajowo sprawach materiał dowodowy jest ubogi, wiek samych wnioskodawców ale i potencjalnych świadków również wpływa na możliwości uzyskania wyczerpujących wyjaśnień. Okoliczności te co prawda nie powinny mieć wpływu na ocenę materiału sprawy, ale z całą pewnością powinny determinować organ od podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. W takiej sytuacji niezrozumiałe jest stanowisko organu, który zdecydował się na przesłuchanie skarżącego i dostrzegając potrzebę weryfikacji jego zeznań, jednocześnie nie przesłuchał jego starszej siostry, z którą obecnie skarżący mieszka – jak wskazuje zapis protokołu przesłuchania. Tym bardziej jest to nielogiczne, iż – jak wyjaśniał skarżący – został wysiedlony z rodzicami i starszą siostrą. Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozwala również ustalić, na jakiej podstawie organ odmówił wiarygodności przesłuchaniu strony. Do wskazania owej przyczyny odmowy wiarygodności organ był obowiązany – stosownie do dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a.. Stanowi on bowiem, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W miejsce tych rozważań organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "wysiedlenie ze względu na utworzenie poligonu" pojęcie "wysiedlenie do pracy przymusowej" wskazując, iż celem wysiedlenia rodziny skarżącego było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Wydaje się, iż w ocenie organu taka konkluzja jest wystarczająca do tego aby uznać, że skarżący nie podlegał represji, o jakiem mówi omawiana ustawa. Z takim zapatrywaniem sąd nie jest skłonny się zgodzić uważając, iż na gruncie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a omawianej ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – każda deportacja (wywiezienie) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, jeśli tylko połączona była z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej – przy zastrzeżeniu określonego terytorium i czas jej wykonywania – wyczerpuje pojęcie represji uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego na gruncie omawianej ustawy. Tym samym bez większej doniosłości jest ustalenie organu, iż skarżący został deportowany (wywieziony) z rodzinnej miejscowości ze względu na utworzenie na tym terytorium poligonu wojskowego. Nieporównanie bardziej istotne będzie nie budzące wątpliwości ustalenie, czy w miejscu, do którego został deportowany z rodzinnej miejscowości, zmuszony był on, jego rodzice i rodzeństwo do wykonywania pracy przymusowej na rzecz niemieckiego okupanta. Jedynym dowodem, który świadczy o powyższej okoliczności jest dowód z przesłuchania skarżącego. Na tym jednak dowodzie organ nie oparł swego rozstrzygnięcia, a zatem jak się wydaje, temu dowodowi odmówił wiarygodności. Przy czym – jak już wcześniej wskazano – o przyczynach owej odmowy wiarygodności organ nie wypowiedział się. Następstwem tak poprowadzonego postępowania musi być konstatacja, iż organ administracji w zasadzie nie rozstrzygnął najistotniejszej kwestii w niniejszym postępowaniu, czy w sprawie niniejszej miała miejsce represja, o jakiej mowa w przepisie art. 2 pkt 2 lit. a) cytowanej ustawy. Ponownie badając wniosek skarżącego, dokonując wykładni pojęcia "deportacja" organ winien mieć na względzie, iż deportacja musiała się łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). I co ważne okolicznością wymagającą ustalenia ponad wszelką wątpliwość jest wyjaśnienie jaki charakter przybrała praca wykonywana na deportacji. Jak również czy za pracę tę strona otrzymywała wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent, czy została podjęta z własnej woli, czy stronie nie pozostawiono wyboru co do rodzaju wykonywanych zajęć. Organ powinien również uwzględnić, iż miejscowość, w której zamieszkiwała rodzina strony została przeznaczona pod poligon. Co oznacza, iż w czasie okupacji nie było możliwe odwiedzenie rodzinnego domu, a po wojnie w przeważającej ilości przypadków osoby takie nie miały do czego wracać, zniszczone były całe gospodarstwa, a osoby te nieodwracalnie traciły dorobek życia. Reasumując, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.. ar