II SA/Wa 2124/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Sędziowie WSA Ewa Pisula – Dąbrowska Janusz Walawski (spr.) Protokolant referent stażysta Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję poprzedzającą, 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku J. W., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu stwierdził, że renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana, gdyż skarżący jest jedynie częściowo niezdolny do pracy, nadto w sprawie brak jest szczególnych okoliczności uniemożliwiających podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ wskazał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające pozytywne załatwienie sprawy. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, iż w okresach od [...] sierpnia 1994 r. do [...] sierpnia 1997 r., od [...] września 1999 r. do [...] października 2002 r., od [...] kwietnia 2003 r. do [...] kwietnia 2007 r. oraz od [...] stycznia 2010 r. do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] maja 2011 r. wnioskodawca nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W ocenie organu, ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby w powyższych okresach J. W. nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, przy uwzględnieniu, iż wówczas nie była wobec wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Dopiero orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2011 r. wnioskodawca został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] maja 2011 r. do [...] kwietnia 2012 r. Jednocześnie Prezes ZUS nadmienił, że orzeczona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2011 r. częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Prezes ZUS wskazał, że 53-letni wnioskodawca posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 24 lata, 9 miesięcy i 20 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – J. W. udowodnił tylko 2 lata, 6 miesięcy i 5 dni tych okresów. Organ stwierdził, że sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Taką okolicznością nie jest również fakt podejmowania pracy dorywczej bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego. Zdaniem Prezesa ZUS pomimo, iż spełniona została przesłanka całkowitej niezdolności do pracy, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Ocenie podlegała także sytuacja materialna, która jednak nie stanowi jedynego kryterium, przesądzającego o możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której J. W. wniósł o jej uchylenie. W uzasadnieniu wskazał, że w kwestionowanym okresie nie mógł znaleźć pracy. Podniósł, iż jest całkowicie niezdolny do pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga analizowana według powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Organ oparł bowiem swoje decyzje na braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby uzasadniać fakt nienabycia przez J. W. uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, nie wyjaśniając jednak wszystkich aspektów sprawy. W niniejszej sprawie trzeba dostrzec, iż na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy 53-letni skarżący uzyskał blisko 25-letni okres składkowy i nieskładkowy zaliczany do nabycia uprawnień emerytalnych, z czego jedynie 4 miesiące i 6 dni przypada na okresy nieskładkowe. Analiza okresów ubezpieczenia wykazuje dużą aktywność zawodową skarżącego. Skarżący wielokrotnie rejestrował się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, następnie podejmował choćby krótkotrwałe zajęcia, co niewątpliwie świadczy o aktywności w poszukiwaniu pracy i chęci wypracowania niezbędnego okresu do otrzymania świadczenia w trybie ustawowym. Ponadto z akt sprawy wynika, iż lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2010 r. uznał skarżącego za częściowo niezdolnego do pracy od [...] września 2009 r. Podkreślenia wymaga również, iż ostatni okres składkowy (z tytułu umowy zlecenia) przypada od [...] września 2009 r. do [...] grudnia 2009 r., kiedy to wobec skarżącego orzeczono już częściową niezdolność do pracy. W świetle powyższego, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien rozważyć, czy wiek oraz stan zdrowia J. W. a także bardzo wysokie bezrobocie w miejscu zamieszkania skarżącego nie miały wpływu na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być bowiem interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwość zatrudnienia takiej osoby, szczególnie w połączeniu z trudną sytuacją panującą na rynku pracy. Dokładnego przeanalizowania pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności, warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wymaga właśnie stan zdrowia J. W. w okresie przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy, co mogło mieć wpływ, w połączeniu z wiekiem skarżącego i dużym bezrobociem, na małą atrakcyjność skarżącego na rynku pracy. Rozpatrując ponownie wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku organ będzie obowiązany przeanalizować materiał dowodowy mając na względzie powyższe uwagi Sądu. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, uzupełni materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym ustalenie stanu zdrowia skarżącego w spornym okresie oraz realnych możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o art. 152 powołanej ustawy.