II SA/Bd 1179/11

Dnia 14 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Piechowiak sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant: Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 14 grudnia 2011 roku sprawy ze skargi W. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] w W. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] w W. z dnia [...] r., nr[...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw [...] w W. na rzecz skarżącej kwotę 457 zł (czterysta pięćdziesiąt siedem) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z 14 czerwca 2011 r., na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), powoływany dalej jako: "kpa" oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...].2010 r. nr [...] oraz poprzedzającej jej decyzji z dnia [...].2010 r., nr [...]. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...].2010 r. odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie a decyzją z [...].2010 r. utrzymał w mocy decyzję własną. Do Urzędu wpłynął wniosek, w którym skarżąca domagała się uchylenia, bądź zmiany przedmiotowej w decyzji w trybie 154 § 1 kpa, nie wykazała jednak, by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub jej słuszny interes. Organ wyjaśnił, że przepis artykułu 1 omawianej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego, lecz dla ograniczonej grupy osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji, które wymienia art. 2 ustawy, a wśród nich deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 w/w ustawy). Organ wyjaśnił, że treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia, którą stanowi natomiast łączne wystąpienie następujących przesłanek: - że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz – że praca ta była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Organ podkreślił, że z materiału dowodowego wynika, że strona wykonywała pracę w pobliżu swego miejsca zamieszkania w miejscowości Kiełpin. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania: - tj. art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 138 § 1 kpa, poprzez niezastosowanie przepisów prawa materialnego, tj. ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, obowiązującego w dacie wydania decyzji, - art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z dnia 5 kwietnia 2011 r.), poprzez jego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie, które to uchybienia miały bezpośredni wpływ na treść decyzji. Zarzuciła też naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 ustawy z [...].1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez przyjęcie jako kryterium przyznania wnioskodawczyni uprawnienia do świadczeń, okoliczności, której nie przewidział ustawodawca i naruszenie interesu strony odmawiając jej prawa do świadczeń, podczas gdy spełniła wszystkie przesłanki wymienione w art. 2 w/w ustawy. W uzasadnieniu odwołania skarżąca przytoczyła wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., w którym zakwestionował kryterium geograficzne, przyjmując za uprawnione bardziej ogólne kryterium dolegliwości pracy przymusowej związanej z "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska." Skarżąca podkreśliła, że ustawodawca nie pozostawił organowi możliwości oceny stopnia dolegliwości prac przymusowych ze względu na odległość - bowiem ustawodawca pominął takie kryterium w znowelizowanym przepisie art. 2 w/w ustawy. Wywodził nadto, że decyzja z dnia [...]2010 r. Nr [...], utrzymująca w mocy decyzję z 15 [...]2010 r. oraz kwestionowana decyzja z dnia [...].2011 r., zapadły już w czasie obowiązywania znowelizowanej ustawy i winny uwzględnić jej jednoznaczny przepis, co wynika z prawidłowego zastosowania art. 6 kpa. Ponadto skarżąca zwróciła uwagę na okoliczność, że ustawodawca mając na uwadze zmiany i związane z tym konsekwencje wprost uregulował sytuację, której dotyczy niniejsza sprawa, co wyraził w art. 2 w/w ustawy z dnia 25.02. 2011 r. o zmianie ustawy, który to przepis pozwala na zmianę decyzji ostatecznych na wniosek strony. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z [...]2011 r., utrzymał w mocy decyzję własną z [...]2011 r. W jej uzasadnieniu stwierdził, że wnioskodawca nie powołał się na ustawowe podstawy do wznowienia ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji i dlatego też pismo strony zostało zakwalifikowane jako wniosek o uchylenie decyzji w trybie art 154 kpa. W ocenie organu strona nie wykazała, aby za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub jej słuszny interes i dlatego Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...].2011 r. odmówił uchylenia decyzji własnej z [...].2010 r. oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...].2010 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. Organ wyjaśnił ponadto, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, strona nie wskazała, aby w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji. Dodał, że bezspornym jest, iż decyzja z dnia [...].2010 r. oraz decyzja ją poprzedzająca nie tworzą dla strony żadnych praw, dlatego też mogłyby być wzruszone w myśl art. 154 kpa tylko wówczas, gdyby strona wykazała istnienie interesu społecznego i słusznego interesu własnego. Organ wywodził, że z uwagi na art. 6 kpa stanowiący, że organy administracji państwowej zobowiązane są działać na podstawie przepisów prawa. Dlatego też wobec stwierdzenia braku podstaw do przyznania uprawnień kombatanckich należało orzec o ich odmowie. Ponadto organ przytoczył wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 5.10.2004 r. sygn. akt SA/Bk 428/04, w którym stwierdzono, iż nie można uznać za słuszny interes strony w świetle art. 154 kpa, jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego sprawy, który był już przedmiotem rozpoznania przez ten organ w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją. Organ wyjaśnił, że z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, ze podczas okupacji strona pracowała w bliskiej odległości od swego miejsca zamieszkania ([...]) w miejscowości K. Nie została zatem spełniona ustawowa przesłanka deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 w/w ustawy z z dnia 31maja 1996 r. W skardze złożonej do Sądu, skarżąca podtrzymała swe zarzuty wyrażone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a ponadto zarzuciła naruszenie art. 154 kpa, poprzez błędne przyjęcie braku słusznego interesu strony w rozumieniu tego przepisu i błędne przyjęcie braku podstaw do uchylenia decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pieniężnego w oparciu o tenże przepis. Dodatkowo przytoczyła też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., w sprawie K 49/07, w którym stwierdzono, że przepis art. 145 § 1 kpa umożliwia również dokonanie przez organ z urzędu zmian wszystkich dotychczas wydanych decyzji, odmawiających przyznania świadczenia deportacyjnego ze względu na niespełnienie kryteriów "geograficznych". W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] zważył, co następuje: Ocena zaskarżonej decyzji dokonana w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływana, jako: "p.p.s.a.", potwierdza, iż organ odwoławczy uchybił przepisom postępowania, tj. art. 6, 7, 77 § 1 oraz 107 § 1 i 3 kpa, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji. Przede wszystkim należy podkreślić, że zaskarżona decyzja została wydana na wniosek skarżącej złożony w nowym stanie prawnym w związku z ustawą z [...] 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011, Nr 72, poz.380). Zgodnie z art. 1 pkt 1 tej ustawy w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, dokonana została zmiana w art. 2 w pkt 2 poprzez wprowadzenie do pojęcia deportacji również wywiezienie w granicach terytorium państwa polskiego w granicach sprzed 1.09.1939 r. Natomiast w art. 2 ustawy nowelizującej określono, że zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony. Oznacza to, że w art. 2 ustawy zmieniającej ustawodawca stworzył możliwość ponownej weryfikacji wszystkich decyzji ostatecznych rozstrzygających o odmowie przyznania świadczenia z tytułu pracy przymusowej, które podjęte zostały w oparciu o poprzednio obowiązujący stan prawny. Dokonana nowelizacja przepisów koresponduje z rozstrzygnięciem zawartym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Sądu uzasadnione jest, aby w celu zrozumienia istoty deportacji, przy braku ustawowej definicji tego pojęcia, posiłkować się stanowiskiem wyrażonym w powyższym wyroku, gdzie w uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania. Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W związku z powyższym w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w oparciu o nowe brzmienie przepisu art. 2 pkt 2a ustawy, gdzie "represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W przedmiotowej sprawie organ uznał, że stan faktyczny przedmiotowej sprawy w rozumieniu art. 2 pkt 2a ustawy nie potwierdza, że w stosunku do skarżącej miała miejsce deportacja tylko i wyłącznie z tej przyczyny, iż skarżąca pracowała w sąsiedniej miejscowości położonej blisko miejsca zamieszkania. W ocenie Sądu stanowisko organu w powyższym zakresie zostało powzięte z naruszeniem przytoczonych powyżej przepisów postępowania, które zobowiązują organ do stania na straży praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7). Organy te są obowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1), co winno zostać uwidocznione w uzasadnieniu decyzji administracyjnej, która winna zawierać w uzasadnieniu faktycznym sprawy wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, w uzasadnieniu zaś prawnym - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (art. 107 § 3). Powyżej powołana nowelizacja przepisów wiąże się z koniecznością na nowo dokonania weryfikacji stanów faktycznych spraw zakończonych decyzjami ostatecznymi na skutek wniosku złożonego przez osobę represjonowaną. Skarżąca spełniła przesłankę wynikającą z art. 2 ustawy zmieniającej i złożyła stosowny wniosek o zmianę decyzji ostatecznej. W tym stanie rzeczy obowiązkiem organu była ponowna ocena stanu faktycznego w sprawie i dokonanie subsumcji do aktualnego brzmienia przepisu (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4.10.2011 r., sygn. akt II OSK 1268/11). Z uzasadnienia decyzji organu I i II instancji nie wynika, aby organ przeprowadził jakiekolwiek ustalenia stanu faktycznego. Obie decyzje zawierają jedynie to ustalenie, że skarżąca pracowała blisko swego miejsca zamieszkania, skoncentrowane ponadto na zasadności zastosowania zmiany decyzji w trybie art. 154 kpa. Organ nie dokonał natomiast weryfikacji ustaleń faktycznych i nie przytoczył w stanie faktycznym decyzji istotnych okoliczności sprawy. W sprawie istnieją dokumenty wzajemnie sprzeczne. Z jednaj strony akta zawierają pisemne zaświadczenie byłego pracodawcy skarżącej z okresu okupacji L. P. z [...].1997 r., oraz podanie o przyznanie świadczenia z których wynika, że skarżąca została skierowana do pracy w drodze administracyjnej przez biuro pracy (Arbeitsamt). Z drugiej zaś strony akta zawierają opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, z której wynika, że skarżąca została deportowana do pracy przymusowej. Brak jest protokołu przesłuchania strony. W tych warunkach organ nie miał wystarczającego materiału by poczynić podstawowe dla sprawy ustalenie, czy skarżąca była deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej. Brak jest bowiem ustaleń w jaki sposób skarżąca znalazła się u swego niemieckiego pracodawcy, czy wskutek wywiezienia odrębnym transportem, czy też wskutek osobistego stawienia się lub periodycznego stawiania się do pracy. Brak jest ustaleń, co do charakteru represji (w nawiązaniu do cytowanych wyżej wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego), a mianowicie, czy miały one zaostrzony charakter w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej, świadczonej na rzecz okupanta w różnych najpopularniejszych formach jej organizacji. Brak wykazania w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powyższych okoliczności, świadczy, że organ nie dokonał zupełnie weryfikacji stanu faktycznego przedmiotowej sprawy. W świetle powyższego organ przy ponownym rozpoznawaniu sprawy dokona powyżej wskazanych, podstawowych i istotnych dla sprawy ustaleń faktycznych, co pozwoli na dokonanie oceny, czy w stosunku do skarżącej miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a, ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Niezbędnym do tego będzie niewątpliwie przesłuchanie skarżącej. Pomocnym może okazać się również zwrócenie się do jej byłego pracodawcy L. P. o nadesłanie informacji, dotyczących warunków pracy skarżącej, jej kontaktów z otoczeniem, w tym ludnością polską i rodziną, jak i sposobu spędzania czasu wolnego od pracy. Ma rację organ wywodząc, że w przedmiotowej sprawie wykonywanie pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania nie ma charakteru szczególnie dotkliwego, ale pod warunkiem, że nie wiązało się ono z przymusowym wywiezieniem (deportacją), lecz było jedynie inną formą represji stosowanej przez okupanta, jaką był obowiązek pracy przymusowej. Należy pamiętać, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Z tych względów na podstawie art. 135, 145 § 1 pkt 1 lit c) oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O wykonalności wyroku orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 p.p.s.a.