II SA/Gd 835/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia WSA Wanda Antończyk Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Protokolant: Starszy Sekretarz Sądowy Agnieszka Szczepkowska po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi W. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 2 września 2011 r., nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji dotyczącej świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 21 lipca 2011 r., nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego W. K. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku W. K., decyzją z dnia 8 lutego 2011 roku, nr [...], wydaną na podstawie art. 154 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 roku, nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej jako k.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako ustawa): 1) uchylił decyzję własną z dnia 1 grudnia 2004 r., nr [...] oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia 1 lipca 2004 r., nr [...] - o odmowie przyznania W. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego; 2) przyznał W. K. uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od czerwca 1944 r. do grudnia 1944 r. - łącznie 7 miesięcy pracy przymusowej na rzecz armii niemieckiej (kopanie okopów) w okolicy T.; 3) odmówił przyznania uprawnienia za pozostały wnioskowany okres. W dniu 8 lipca 2011 roku wpłynął do organu wniosek (pismo z dnia 5 lipca 2011 roku), w którym W, K, zwrócił się do organu o przyznanie mu świadczenia za pracę przymusową wykonywaną od stycznia 1940 roku do maja 1944 roku w miejscowości M. Wskazał, iż zgodnie z ustawą z dnia 25 lutego 2011 roku przysługuje mu świadczenie również za pracę w gospodarstwie niemieckim. Decyzja z dnia 8 lutego 2011 roku jest więc dla niego krzywdząca. Po rozpoznaniu ww. wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 21 lipca 2011 roku, nr [...], wydaną na podstawie art. 155 k.p.a. oraz art. 2, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, odmówił W. K. zmiany decyzji własnej z dnia 8 lutego 2011 roku. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż poprzednia decyzja została wydana po rozpatrzeniu wniosku strony z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. K 49/07 (Dz. U. z 2009 r., nr 220, poz. 1734). Organ stwierdził również, iż w piśmie z dnia 8 lipca 2011 roku strona nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji. Organ zatem zakwalifikował ww. pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 155 k.p.a. Organ przytoczył treść art. 155 k.p.a. oraz treść znowelizowanego art. 2 pkt 2 lit. a ustawy i stwierdził, że przepisy ustawy nie przewidują automatycznego przyznawania uprawnienia do świadczenia dla wszystkich poszkodowanych przez pracę przymusową na rzecz III Rzeszy Niemieckiej. Na terenach okupowanych przez III Rzeszę istniał bowiem powszechny obowiązek świadczenia pracy, której niepodjęcie zagrożone było surowymi karami. Niejednokrotnie istniała również potrzeba jej wykonywania z powodów bytowych, konieczności przeżycia w trudnych, często tragicznych warunkach okupacyjnej rzeczywistości. Dlatego też ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do świadczenia do osób wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja/wywiezienie). Organ wyjaśnił, iż pojęcie "deportacja" jako niemające legalnej definicji i używane w różnych znaczeniach sprawia trudność interpretacyjną. Niewątpliwie jednak wyróżniające znaczenie ma znaczna odległość pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania, a miejscem, w którym była wykonywana praca przymusowa. W niniejszej sprawie wykonywanie pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (w miejscowości M.) nie ma charakteru szczególnie dotkliwego. Praca była świadczona w znanej okolicy, niedaleko rodziny i znajomych. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza zatem deportacji strony do pracy przymusowej. W piśmie z dnia 5 sierpnia 2011 roku W. K. wniósł o ponowne rozpoznanie jego sprawy w oparciu o przepisy ustawy z dnia 25 lutego 2011 roku i stwierdził, iż art. 2 pkt 2 ustawy nie określa odległości, na jaką trzeba było zostać deportowanym. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 2 września 2011 roku, nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ wyjaśnił, iż ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Organ przytoczył treść art. 2 pkt 2 ustawy i art. 16 § 1 k.p.a. Następnie organ stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż wnioskodawca od stycznia 1940 roku do maja 1944 roku wykonywał pracę przymusową w miejscowości M., jednakże praca ta nie była świadczona w warunkach deportacji. Strona co prawda została zmuszona do opuszczenia swojej rodzinnej miejscowości, jednak - zważywszy na kwestię odległości dzielącej miejscowość rodzinną i miejscowość, w której strona wykonywała pracę, trudno jest w omawianym przypadku mówić o deportacji. Organ wskazał, że okoliczność wykonywania przez stronę pracy w miejscowości M. była przedmiotem jego oceny w decyzji z dnia 8 lutego 2011 roku. Zainteresowany nie kwestionował powyższej decyzji organu. Organ zaznaczył przy tym, iż przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nie definiują pojęcia "słuszny interes strony", który mógłby przemawiać za uchyleniem decyzji własnej wydanej przez organ. Zdaniem organu, tenże słuszny interes strony nie może się jednak sprowadzać do naruszania innych przepisów prawa. Organy administracji państwowej zobowiązane są działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.) i w sytuacji stwierdzenia braku podstaw do przyznania przedmiotowego świadczenia zobowiązane są do podjęcia decyzji o odmowie przyznania świadczenia. W skardze na powyższą decyzję W. K. wniósł o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji z dnia 21 lipca 2011 roku. Wskazał, że spełnia kryteria zakreślone ustawą, albowiem w ustawie nie ma mowy o ilości kilometrów, które warunkują uznanie przymusowego opuszczenia domu rodzinnego za deportację. Nagłe oderwanie 12 letniego dziecka od rodziny i wywiezienie w nieznane miejsce, choćby było oddalone o 10 km, musi być uznane za deportację. Podniósł, że o fakcie, iż znajduje się w tak bliskiej odległości od domu rodzinnego dowiedział się dopiero po upływie 4 miesięcy. Był zmuszony do wykonywania ciężkich prac fizycznych 7 dni w tygodniu od wczesnych godzin rannych do nocy. Nie wiedział czy bliscy żyją. Każdego dnia straszono go śmiercią, gdyby próbował uciec. Powyższe przeżycia spowodowały u skarżącego przejściową utratę mowy. W ocenie skarżącego organ dopuścił się dowolnej interpretacji przepisów ustawy na niekorzyść skarżącego. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem z dnia 8 listopada 2011 roku skarżący wniósł o zasądzenie na jego rzecz od organu kosztów postępowania. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to między innymi, że sąd administracyjny nie musi w ocenie legalności zaskarżonej decyzji ograniczać się tylko do zarzutów sformułowanych w skardze, ale może wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie albowiem dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że organ wadliwie zakwalifikował, a następnie rozstrzygnął wniosek skarżącego w oparciu o przesłanki art. 155 k.p.a. Skarżący we wniosku z dnia 5 lipca 2011 roku (podobnie jak we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy) wyraźnie wskazał jako podstawę jego złożenia przepisy ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380). Nie budzi również wątpliwości Sądu, iż składając przedmiotowy wniosek domagał się jedynie zmiany punktu 3. decyzji z dnia 8 lutego 2011 roku tj. tej części rozstrzygnięcia, która dotyczyła odmowy przyznania mu świadczenia pieniężnego za okres od stycznia 1940 roku do maja 1944 roku. Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w art. 2 stanowi, iż zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony. Przepis ten stanowi samodzielną podstawę zmiany decyzji wydanych na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w jej dotychczasowym brzmieniu. W tej sytuacji brak było podstaw do zakwalifikowania przez organ wniosku skarżącego jako złożonego w oparciu o przepis art. 155 k.p.a. Co za tym idzie, rozważania organu w przedmiocie braku spełnienia przesłanki zmiany decyzji w trybie art. 155 k.p.a. z uwagi na fakt, iż za zmianą decyzji nie przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony, były bezprzedmiotowe. Przepis art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie uzależnia bowiem zmiany decyzji od takich warunków. Organ winien zatem rozpoznać wniosek skarżącego na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i orzec o tym, czy w aktualnym stanie prawnym skarżącemu przysługuje za wnioskowany okres świadczenie przewidziane w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Organ winien przy tym uwzględnić zmianę treści art. 2 ust. 2 tej ustawy. Jedynie na marginesie powyższych rozważań wskazać należy, iż okoliczność, że w poprzednio wydanej decyzji z dnia 8 lutego 2011 roku organ uwzględnił treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., nr K 49/07 (OTK-A 2009/11/169) nie wyłącza prawa skarżącego do złożenia - po zmianie treści normy art. 2 ust. 2 ustawy, wniosku o zmianę decyzji opartego na przepisie art. 2 ustawy zmieniającej z dnia 25 lutego 2011 roku. W przedmiotowym wyroku Trybunał Konstytucyjny zakwestionował konstytucyjność uregulowania art. 2 ust. 2 ustawy, wyłączającego z kręgu osób uprawnionych do świadczenia osoby deportowane do pracy przymusowej na terenie kraju i przedstawił argumentację na poparcie prawa do uzyskania tego świadczenia przez osoby wywiezione do pracy przymusowej na terenie kraju. Obecnie treść normy prawnej art. 2 ust. 2 ustawy uległa zmianie. Organ powinien dokonać w takiej sytuacji oceny czy w przypadku skarżącego spełniony został warunek wywiezienia do pracy przymusowej w oparciu o nowe uregulowanie ustawy. Uregulowanie to nie wprowadza kryterium odległości, posługując się sformułowaniem deportacji, czyli wywiezienia do pracy przymusowej. Organ powinien zatem dokonać wykładni tego pojęcia na gruncie przepisu ustawy i po dokonaniu ustaleń faktycznych, ocenić zasadność wniosku. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, z uwagi na naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zasądzając na rzecz skarżącego kwotę 200 zł tytułem zwrotu uiszczonego wpisu sądowego. Zarządzenie: 1) odnotować w kontrolce uzasadnień; 2) odpis wyroku wraz z uzasadnieniem oraz pouczeniem o sposobie i terminie wniesienia skargi kasacyjnej doręczyć stronom; 3) akta przedłożyć z wpływem lub za 45 dni. Gdańsk, dnia 29 grudnia 2011 roku.