II GZ 511/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Sieńczyło – Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 17 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 24 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Bk 471/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi [...] na informację Zarządu Województwa P. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie przyznania dotacji postanawia: oddalić zażalenie. Objętym zażaleniem postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. oddalił wniosek [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na informację Zarządu Województwa P. z dnia [...] listopada 2011 r. w przedmiocie dotacji. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że [...] wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2013 r., WSA w B. oddalił wniosek skarżącego Stowarzyszenia, przyjmując, że nie posiada zdolności sądowej w postępowaniu przed sądem administracyjnym z uwagi na jego rozwiązanie i zarządzenie likwidacji. Po rozpoznaniu zażalenia skarżącego Stowarzyszenia, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 29 maja 2013 r., sygn. akt II GZ 238/13, uchylił ww. postanowienie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania WSA w B. NSA nie podzielił stanowiska Sądu I instancji, iż orzeczenie sądu powszechnego o rozwiązaniu stowarzyszenia powoduje ustanie jego bytu prawnego, a w konsekwencji brak zdolności sądowej. Zdaniem NSA, dopiero wykreślenie stowarzyszenia w likwidacji z KRS-u skutkuje utratą bytu prawnego, zaś w okresie jego likwidacji, stowarzyszenie zachowuje osobowość prawną, lecz nie może prowadzić działalności określonej w statucie. Dlatego też, w ocenie NSA, Sąd I instancji przedwcześnie uznał, iż skarżące Stowarzyszenie wobec jego rozwiązania, utraciło byt prawny, a tym samym nie ma zdolności sądowej i w konsekwencji nie może występować o przyznanie prawa pomocy. Rozpoznając ponownie sprawę Sąd I instancji podkreślił, że był związany poglądem wyrażonym w postanowieniu NSA z 29 maja 2013 r., sygn. akt II GZ 238/13, zgodnie z którym skarżące Stowarzyszenie znajdujące się w stanie likwidacji, do czasu jego wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego, posiada osobowość prawną, a w konsekwencji zdolność sądową. W tym kontekście WSA wskazał, że do chwili obecnej Stowarzyszenie nie zostało wykreślone z Krajowego Rejestru Sądowego. Według Sądu I instancji rozwiązanie Stowarzyszenia rozpoczyna proces jego likwidacji, który to proces prowadzi likwidator, a którego celem jest zrekonstruowanie majątku i zakończenie spraw związanych z tym majątkiem. Działalność likwidatora rozciąga się wyłącznie na sprawy majątkowe, a nie statutową działalność Stowarzyszenia, dlatego też stowarzyszenie w likwidacji nie może prowadzić działalności określonej w statucie. Oznacza to, że Stowarzyszeniu w likwidacji - z uwagi na brak interesu prawnego (nie może prowadzić działalności określonej w statucie) - nie przysługuje przymiot skarżącego w rozumieniu art. 50 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Jeżeli zaś podmiot skarżący nie odpowiada definicji strony, nie może skutecznie ubiegać się także o przyznanie prawa pomocy. Niezależnie od powyższego Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego następuje gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W rozpoznawanej sprawie Stowarzyszenie powołało się na fakt działania jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, dla dobra publicznego. Stowarzyszenie nie posiada na koncie zgromadzonych środków finansowych. Konto to zostało zablokowane z tytułu prowadzonej egzekucji komorniczej. Strona skarżąca od lat wykazuje stratę finansową. Według Sądu I instancji jakkolwiek powyższe okoliczności mogą uprawdopodobnić istnienie trudnej sytuacji finansowej Stowarzyszenia, to jednak nie są wystarczające do przyznania mu prawa pomocy. Stowarzyszenie nie przedłożyło wyciągów z rachunków bankowych, bądź zaświadczeń o zablokowaniu tych rachunków, czy też dokumentów dotyczących prowadzenia egzekucji przez komornika. Ponadto, obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. Fakt, że jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków - chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich - na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Pismem z dnia 9 sierpnia 2013 r. [...] odwołało się od powyższego postanowienia formułując w treści tego pisma, że jest to "skarga na bezczynność, wniosek o wyłączenie sędziów i sądu oraz zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oraz wniosek o całkowite zwolnienie z kosztów i bezpłatną pomoc pełnomocnika z urzędu". W dalszej części pisma stowarzyszenie wskazało, że nie posiada środków na działalność i utrzymuje się z darowizn od osób prywatnych i firm. Darowizny te są jednak niższe niż aktualne zadłużenie Stowarzyszenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec treści pisma Stowarzyszenia wniesionego w związku z postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B., którego przedmiotem był wniosek o przyznanie prawa pomocy, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że pismo to stanowi zażalenie na postanowienie, o którym mowa, a którym oddalono wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw, bowiem postanowienie Sądu I instancji mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że strona nie wykazała istnienia przesłanki pozwalającej na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd I instancji trafnie wskazał na fakt, iż Stowarzyszenie, mimo bycia jednostką non profit, chcąc realizować swą statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie bowiem z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (w tym np. w postanowieniu NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08, postanowieniu z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08 oraz postanowieniu NSA z dnia 19 września 2008 r., sygn. akt II OZ 955/08, opublikowane w Bazie Orzeczeń NSA - www.nsa.gov.pl), członkowie Stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m. in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach /Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855/) oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (art. 34 Prawa o stowarzyszeniach). Jak trafnie podnosi się w orzecznictwie NSA strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 326/08, Baza Orzeczeń NSA). Tymczasem w niniejszej sprawie Stowarzyszenie domaga się przyznania prawa pomocy wyłącznie na podstawie twierdzenia, że środków nie posiada, nie przedstawiając jednak żadnych przekonujących argumentów wskazujących, że nie może ich zdobyć. Stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zażalenia, z którego wynika brak intencji do pozyskiwania środków, prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa. Natomiast założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych, nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Wobec tego Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. zasadnie odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. Natomiast nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem WSA, według którego Stowarzyszeniu w likwidacji - z uwagi na brak interesu prawnego (nie może prowadzić działalności określonej w statucie) - nie przysługuje przymiot skarżącego w rozumieniu art. 50 § 1 p.p.s.a. Jeżeli zaś podmiot skarżący nie odpowiada definicji strony, nie może skutecznie ubiegać się także o przyznanie prawa pomocy. W tym kontekście należy przypomnieć, że rozpoznając sprawę, Sąd I instancji był związany wykładnią prawa dokonaną w sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 29 maja 2013 r., sygn. akt II GZ 238/13 (art. 190 p.p.s.a.). W uzasadnieniu tego postanowienia NSA stwierdził, że Sąd I instancji przedwcześnie uznał, iż [...] wobec jego rozwiązania na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w B., [...] Wydziału Gospodarczego Krajowego Rejestru Sądowego, utraciło byt prawny, a tym samym nie ma zdolności sądowej i w konsekwencji nie może występować o przyznanie prawa pomocy. NSA wskazał Sądowi I instancji na konieczność ustalenia, czy postępowanie likwidacyjne zostało zakończone wykreśleniem stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego, skutkującego utratą bytu prawnego. Dopiero, bowiem te ustalenia pozwolą na dokonanie oceny wniosku Stowarzyszenia w zakresie skuteczności jego wniesienia jako przysługującego stronie postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę ustalił, że skarżące Stowarzyszenie nie zostało wykreślone z Krajowego Rejestru Sądowego. Skoro zatem skarżące Stowarzyszenie nie zostało wykreślone z Krajowego Rejestru Sądowego, to zgodnie z poglądem wyrażonym przez NSA w ww. postanowieniu – nie utraciło bytu prawnego, a tym samym ma zdolność sądową i w konsekwencji może występować o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną nie tylko wtedy, gdy nie ma usprawiedliwionych podstaw, ale także wówczas, gdy zaskarżone orzeczenie, mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Taka sytuacja ma miejsce wówczas, gdy nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów zawartych w uzasadnieniu sentencja nie uległaby zmianie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 sierpnia 2004 r., FSK 207/04, ONSAiWSA 2005, nr 5, poz. 101; B. Gruszczyński (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009). Niewątpliwie taka sytuacja zaszła w niniejszej sprawie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.