III SA/Wr 536/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Strzebinczyk, Sędzia NSA Bogumiła Kalinowska, Józef Kremis (sprawozdawca), , Protokolant Ewa Pąsiek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 24 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r. (nr [...]), po rozpatrzeniu wniosku S. D. z dnia [...] r., organ rentowy odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w ustawowym terminie składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżący nie zgodził się z decyzją tej treści i w ustawowym terminie wystąpił do ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. W konsekwencji decyzją z dnia [...] r. organ rentowy utrzymał w mocy pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie. W postępowaniu ustalono, że skarżący prowadził działalność gospodarczą, której przedmiotem były usługi budowlane (na podstawie wystawionego przez Urząd Miasta w G. zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej – od dnia [...] r.). Wyrejestrowanie skarżącego – zgodnie z deklaracją ZUS ZWPA – nastąpiło z dniem [...] r. Z tym też dniem wykreślono skarżącego z ewidencji działalności gospodarczej. Według ustaleń ZUS skarżący zalega z opłatą składek na własne ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, FP i FGŚiP oraz z tytułu zatrudnianych pracowników w okresie od [...] r. do [...] r., w kwocie 7 565,17 zł (należność główna) plus odsetki – 5 680 zł (wyliczone na dzień 21 kwietnia 2011 r.) oraz koszty upomnienia – 440 zł. Ponieważ do składek finansowanych przez ubezpieczonych będących płatnikami składek nie ma zastosowania art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., zwanej "u.s.u.s.") – co wynika z art. 30 u.s.u.s. – organ rentowy w tej części umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe. Wskutek tego przedmiotem rozpatrzenia ZUS objął pozostałe niespłacone należności z tytułu: - odsetek od składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek – 781 zł za okres od [...] do [...] r., wyliczonych na dzień [...] r.; - składek finansowanych przez płatnika na własne ubezpieczenia społeczne w okresie od [...] r. do [...] r. w kwocie 6 129,18 zł (należność główna), plus odsetki – 4 259 zł (wyliczone na dzień [...] r.), koszty upomnienia – 440 zł; - składek finansowanych przez płatnika za pracownika w okresie od [...] do [...] r. – należność główna 645,80 zł, plus odsetki 640 zł (wyliczone na dzień [...] r.) Skarżący argumentował, że w okresie [...] r. – [...] r. nie pracował ze względu na zły stan zdrowia (depresją, lęk) i że to choroba sprawiła, że nie pamiętał o wyrejestrowaniu płatnika składek. Podniósł przy tym, że fakt niewykonywania usług budowlanych potwierdza dziennik budowy, w którym inspektor nadzoru zapisał, że "wykonawca wstrzymał roboty od [...] r. nie kontynuuje żadnych robót", oraz pismo "A" w G., przy ul [...], z dnia [...] r. wypowiadające umowę z dnia [...] r. Skarżący zauważył, że za rok 2002 uzyskał ujemny wynik bilansowy. Stwierdził również, że jego choroba trwa i – jak zapewniają lekarze – trwać będzie jeszcze przez dłuższy czas. Według organu, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że skarżący prowadził działalność gospodarczą (na podstawie wystawionego przez Urząd Miasta w G. zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej – od dnia [...] r.), której przedmiotem były usługi budowlane. Wyrejestrowanie tej działalności (zgodnie z deklaracją ZUS ZWPA) nastąpiło z dniem [...] r., skutkiem czego było wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej od dnia [...] r. Skarżący (lat [...]) uprawniony jest do świadczenia emerytalnego brutto 2 054,24 zł, netto 1 705,36 zł. Z tego świadczenia prowadzona jest egzekucja, potrącenia miesięczne wynoszą 513,56 zł, zatem skarżącemu wypłaca się 1 191,80 zł. Prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną J. D., która uprawniona jest do świadczenia emerytalnego (otrzymywanego KRUS) netto 747,54 zł. Rodzina zamieszkuje w G., przy ul. [...], co stanowi nieruchomość, której współwłaścicielem jest obecnie A. D., syn skarżącego. Skarżący zaś jest współwłaścicielem (na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej) w 1/2 nieruchomości rolnej zabudowanej, znajdującej się w miejscowości S., gmina G., o obszarze 12,99 ha. Wnioskodawca oświadczył, że ma zobowiązania względem: - Gminy G. z tytułu podatku – ok. 1 800 zł; - banków z tytułu kredytów – ok. 13 925 zł; - osób fizycznych – ok. 9 700 zł, i że spłaca je w kwocie ok. 1 100 zł miesięcznie. Skarżący wskazał na stałe miesięczne wydatki: - związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego – ok. 133,88 zł, - opłata za usługi telekomunikacyjne – 69,94 zł, - woda – 42,85 zł, - koszty leczenia – ok. 120 złotych. Skarżący powołał się na przysługującą mu względem "A" w G. wierzytelność, dochodzoną przed Sądem Apelacyjnym we W., której realizacja umożliwi wyjście z kryzysu. Zdaniem ZUS zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że w rozpatrywanej sprawie wystąpiły przesłanki umorzenia należności składkowych określone w art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., według którego należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Należności z tytułu składek mogą być umarzana przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Organ stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpił żaden z przypadków "całkowitej nieściągalności" w rozumieniu art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Odnosząc się natomiast do przesłanek umorzenia wynikających z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej "rozporządzeniem"), organ podkreślił, że unormowanie to stanowi wyjątek od generalnej zasady umarzania należności na podstawie stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Tylko w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem strony organ rentowy może umorzyć zaległości składkowe, pomimo ich całkowitej nieściągalności, tj. jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (§ 3 rozporządzenia). W ocenie organu rentowego, mając na uwadze złożone przez skarżącego dokumenty i złożone oświadczenia, skarżący nie wykazał, aby w stosunku do niego zastosowanie miały przepisy rozporządzenia. Organ rentowy może umorzyć należności z tytułu składek na podstawie § 3 pkt 1 rozporządzenia w przypadku wykazania przez osobę zobowiązaną ubóstwa własnego, jak również członków rodziny, które to ubóstwo uniemożliwia spłatę istniejącego zadłużenia. Należy przez to rozumieć: trwałe zagrożenie egzystencji, poprzez niezapewnienie minimum socjalnego oraz gdy po uiszczeniu należności z tytułu składek, osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami finansowymi pozwalającymi na zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych, którym jednym z podstawowych czynników jest umożliwienie utrzymania dobrego stanu zdrowia fizycznego i psychicznego. Podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny tego kryterium jest kwota określająca minimum socjalne, na którą składają się wydatki na żywność, mieszkanie, edukację, kulturę i rekreację, odzież, obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz pozostałe wydatki. Kierując się obliczeniami Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych opartymi na podstawie danych Departamentu Statystyki Społecznej GUS (aktualnymi na dzień złożenia wniosku), minimum socjalne osoby pozostającej w dwuosobowym gospodarstwie emeryckim zostanie zachowane, jeżeli łączny miesięczny dochód stanowić będzie kwota 1.547,07 złotych. Przyjęta granica niedostatku stanowi, że dochody poniżej tej kwoty zagrażają ubóstwem. Tymczasem miesięczny dochód w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi ok. 2 452,90 zł i przewyższa wskazane dochodowe, a więc zapewnia minimum socjalne. Nawet długotrwała egzekucja, przy tak ustalonym dochodzie, gwarantuje skarżącemu niezbędne minimum. Zobowiązania skarżącego wobec innych wierzycieli nie mogą uzasadniać wniosku o umorzenie, ponieważ w przypadku prowadzenia egzekucji, należności wobec ZUS mają pierwszeństwo w zaspokojeniu przed innymi zobowiązaniami. Uwzględnieniu wniosku o umorzeniu sprzeciwia się i to, że skarżący jest współwłaścicielem (na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej) w części 1/2 nieruchomości rolnej zabudowanej (12,99 ha) znajdującej się w miejscowości S., gmina G. Z przedstawionych dokumentów nie wynika również aby strona poniosła straty materialne spowodowane nadzwyczajnymi okolicznościami, za które nie ponosi odpowiedzialności, tj. np. powódź, pożar, kradzież, itp. (§ 3 pkt 2 rozporządzenia). Skarżący nie wykazał również, że okoliczności takie jak sprawowanie opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny lub jego przewlekła choroba, uniemożliwiają skarżącemu pozyskiwanie dochodu. Choroba skarżącego nie jest chorobą przewlekłą, za którą uważa się trwały, nieodwracalny stan chorobowy, wymagający nieustannego leczenia czy specjalnego postępowania rehabilitacyjnego. Strona nie ma stosownego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego u niego niezdolność do pracy spowodowaną przewlekłą chorobą, tym samym nie można uznać, że stan jego zdrowia uniemożliwia mu uzyskiwanie dochodu na opłacenie należności, a więc nie występuje przesłanka ujęta w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Stanowisko organu rentowego w przedstawionym zakresie jest zgodne z orzecznictwem (wyroki: WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r., V SA/Wa 1434/09; WSA wyrok w Warszawie z dnia 18 maja 2009 r., V SA/Wa 231/09; NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., GSK 884/08). W konkluzji wywodów organ podkreślił, że w sprawie tej nie ma podstaw do umorzenia należności skarżącego z tytułu nieopłaconych składek według art. 28 ust. 1, 2 i 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia. Nie występuje również uzasadniony przypadek, a zatem wyjątkowy, powstały z przyczyn całkowicie obiektywnych, niezależnych od dłużnika. Z analizy sytuacji skarżącego organ wyprowadził wniosek, że jego trudności finansowe nie wynikają z przyczyn od niego niezależnych, a udokumentowane przez skarżącego problemy zdrowotne nie eliminują go z czynnego życia zawodowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu S. D. wniósł o uchylenie decyzji obu instancji lub o zmianę tych decyzji i umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zarzucił kwestionowanym rozstrzygnięciom naruszenie art. 28 ust. 1 pkt 3 u.,s.u.s. oraz § 3 ust, 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Podkreślił, że w [...] r. zaprzestał działalności gospodarczej, gdyż zostały wstrzymane roboty budowlane przy budowie garaży dla "A", co potwierdzają także wpisy w dzienniku budowy. Wypowiedzenie umowy przez "A" spowodowało katastrofalne skutki dla firmy skarżącego, doprowadzając ją do upadku. Wskutek tych zdarzeń skarżący popadł w depresję i stany lękowe (leczenie trwa nadal), co uniemożliwiło wyrejestrowanie firmy. Gdyby nie przypadkowa kontrola przedstawiciela ZUS w 2006 r., to zapewne - jak zauważa skarżący - do tej pory nie wyrejestrowałby swojego zakładu. Z tego powodu skarżący uważa, że ZUS niesłusznie dochodzi od niego należności z tytułu nieopłaconych składek i odsetek. W ocenie skarżącego decyzja ZUS jest niezgodna z przepisami, ponieważ w sprawie tej występują okoliczności umożliwiające umorzenie spornych należności. Skarżący podkreślił, że po uregulowaniu opłat oraz wydatków na leczenie, nie jest w stanie spłacać na bieżąco swoich zobowiązań wobec banków i innych podmiotów. Do skargi dołączono zawiadomienie (z dnia [...] r.) skarżącego przez komornika sądowego o wszczęciu egzekucji z udziału 1/2 w nieruchomościach (położonych w miejscowości W., gmina G. i w miejscowości S., gmina G. – [...] prowadzona przez Sąd Rejonowy w G.) na wniosek "B" S.A. (należność główna – [...] zł, odsetki – [...] zł, koszty procesu – [...] zł, inne koszty - 12 zł) oraz zestawienie kredytów pobranych od [...] r. do [...] r. ([...] zł). W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Oceniając decyzję administracyjną według kryterium zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), sąd administracyjny bada, czy przy wydaniu indywidualnego aktu z zakresu administracji publicznej organy zachowały reguły proceduralne i czy niewadliwie zastosowały normy prawa materialnego odnoszące się do ustalonego w sprawie stanu faktycznego. Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie jest jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji musi być poprzedzone przypomnieniem czterech kwestii, które trzeba mieć na uwadze w sprawach o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych: 1) obowiązkiem podmiotów prowadzących działalność gospodarczą jest terminowe świadczenie składek na ubezpieczenia społeczne (art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej); 2) odstąpienie od tego obowiązku prawodawca uznaje za wyjątek dopuszczalny tylko w ściśle określonych w prawie przypadkach (art. 28 u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia); 3) decyzje wydawane przez ZUS w sprawach umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mają charakter uznaniowy (art. 28 ust. 1 u.s.u.s.); 4) należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne stanowią zobowiązania publiczno-prawne, i jako takie mają pierwszeństwo w zaspokojeniu przed wierzytelnościami, których źródłem jest cywilnoprawny stosunek zobowiązaniowy (wierzytelności i związane z nimi długi wynikające np. z umowy kredytu, z umowy pożyczki) (art. 1025 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). W rozpoznawanej sprawie organy ustaliły, że na skarżącym ciążą zaległości pieniężne związane z niewykonaniem obowiązku ponoszenia opłat z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, co wskazuje na uchybienie zasadzie ujętej w art. 84 Konstytucji RP. Mając na uwadze niespełnione świadczenia, skarżący sięgnął po szczególną, stanowiącą odstępstwo od wspomnianej zasady, instytucję przewidzianą w art. 28 u.s.u.s., a umożliwiającą ZUS - w granicach uznania administracyjnego - umorzenie zaległości dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne. Istotne jest zatem przesądzenie, czy organy prowadzące postępowanie w tej sprawie prawidłowo ustaliły stan faktyczny i oceniły materiał dowodowy, zwłaszcza zaś dowody i argumenty podniesione przez skarżącego (art. 80 k.p.a.), i czy przy wydaniu decyzji nie naruszyły granic uznania administracyjnego. Rozpatrując wniosek skarżącego, ZUS prawidłowo przyjął, że do składek finansowanych przez ubezpieczonych będących płatnikami składek nie ma zastosowania art. 28 u.s.u.s. (art. 30 u.s.u.s.) i w tym zakresie postępowanie umorzył jako bezprzedmiotowe. Odnosząc się do pozostałych zaległości objętych wnioskiem skarżącego, organ dostatecznie wykazał, że w sprawie nie wystąpił żaden z przypadków "całkowitej nieściągalności" w rozumieniu art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Nie można mieć również zastrzeżeń do wywodów organu dotyczących przesłanek umorzenia na podstawie art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia. Oceniając przedstawione przez skarżącego dokumenty i złożone oświadczenia, organ nie naruszył zasady oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), wykazał bowiem niewadliwie, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki przewidziane w tych regulacjach. W granicach swobodnej oceny dowodów pozostaje konstatacja organu, że miesięczny dochód w gospodarstwie domowym skarżącego (2 452,90 zł) nie wyklucza uiszczenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych, skoro skarżący - jak sam prznał - spłaca długi wobec banków i osób fizycznych w kwocie ok. 1 100 zł mie-sięcznie, mimo że zobowiązania względem ZUS mają pierwszeństwo przed wskazanymi przez skarżącego zobowiązaniami. Jeżeli porównać wielkość zadłużenia skarżącego z tytułu ubezpieczenia społecznego z wielkością zobowiązań cywilnoprawnych, to w przypadku umorzenia zaległych składek doszłoby w istocie do - nie znajdującego dostatecznej podstawy prawnej - preferowania długów cywilnoprawnych skarżącego kosztem wierzytelności publicznoprawnych przysługujących ZUS. W tak ustalonym stanie faktycznym, organy niewadliwie przyjęły i oceniły, że skarżący nie jest pozbawiony możliwości płatniczych, skoro świadczy około 1 100 zł miesięcznie na rzecz swoich wierzycieli. Trafne jest także - ujęte w części końcowej uzasadnienia zaskarżonej decyzji - spostrzeżenie organu, że argumenty skarżącego, które (w ocenie organu) nie są dostatecznym powodem do umorzenia zaległych składek, mogą stanowić przesłankę do rozważenia ewentualnej ulgi w postaci układu ratalnego. Skoro wszczęte skargą S. D. postępowanie sądowe nie dało podstaw do skutecznego postawienia organowi zarzutu przekroczenia ustawowych granic oceny zebranych dowodów (art. 180 k.p.a.), czy też wyjście poza sferę uznania administracyjnego poprzez wydanie w sprawie decyzji całkowicie dowolnej, arbitralnej, należało - stosownie do dyspozycji art. 151 p.p.s.a. - orzec jak w sentencji wyroku.