II GSK 1705/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia del. NSA Jan Grzęda (spr.) Protokolant Jerzy Stelmaszuk po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 10 maja 2012 r. sygn. akt III SA/Po 145/12 w sprawie ze skargi Z. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. wyrokiem z dnia 10 maja 2012 r. sygn. akt III SA/Po 145/12 oddalił skargę Z. S. (skarżącej) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. (dalej: "ZUS") z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Podstawą rozstrzygnięcia Sądu stanowiły następujące ustalenia faktyczne oraz rozważania prawne. Decyzją z [...] września 2011r., nr [...] ZUS, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1- 3a i 3b ust. 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. - dalej: "u.s.u.s."), odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości 27.059,54 zł wraz z odsetkami. Po rozpoznaniu wniosku Z. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy, ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2011 r. ZUS ustalił, że Z. S. prowadziła działalność gospodarczą od [...] kwietnia 2003 r. do [...] sierpnia 2010 r. i z tego tytułu podlegała ubezpieczeniom społecznym. Nie odprowadzała jednak należnych składek we wskazanej powyżej wysokości w związku z czym ZUS wydał decyzję wymiarową co do której Sąd Okręgowy w K. Sąd Pracy wyrokiem z 25 października 2010 r. sygn. akt III U 658/10 oddalił odwołanie skarżącej i przekazał sprawę ponownie ZUS jako nowy wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia – złożony przez skarżącą do protokołu rozprawy. ZUS, wyjaśnił, że za podstawę rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia przyjął materiał dowodowy zgromadzony z urzędu, ponieważ skarżąca nie załączyła do akt sprawy dokumentów świadczących o jej stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej. ZUS ustalił, że skarżąca utrzymuje się z emerytury wynoszącej (po dokonaniu potrącenia egzekucyjnego z tytułu zaległości wobec ZUS) netto 452,60 zł, zaś jej mąż otrzymuje emeryturę i rentę wypadkową, a suma tych świadczeń netto wynosi 3.474,96 zł. Wnioskodawczyni nie korzystała w 2010 r. i 2011 r. z żadnych form pomocy społecznej. Małżonkowie mieszkają we wspólnym w domu jednorodzinnym położonym na działce gruntu o pow. 0,9400 ha. W tak ustalonej sytuacji majątkowej skarżącej ZUS nie dopatrzył się podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek. Stwierdził, że nie zachodziły po temu podstawy wynikające z art. 28 ust. 1 - 3 u.s.u.s. ani szczegółowo określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Wedle organu, materiał dowodowy daje podstawę do uznania, że opłacenie należności z tytułu składek, np. w trybie postępowania egzekucyjnego, nie pozbawi zobowiązanej oraz członków jej rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ podkreślił, że skarżąca nie wykazała, że choruje przewlekle w stopniu pozbawiającym ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek, ani że sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny co uniemożliwia uzyskiwanie dochodów umożliwiających opłacenie należności z tytułu składek. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła niezgodność decyzji z prawdą. Podniosła, iż jej wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie został rozpoznany przez Prezesa ZUS, ale przez osobę do tego nieuprawnioną. W toku postępowania skarżąca dodatkowo zarzuciła ZUS 1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności: art. 107 § 1 i § 3, art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 9 i art. 11 k.p.a. 2) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 28 pkt 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. WSA uzasadniając oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - dalej: "p.p.s.a.) stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Za bezzasadny Sąd uznał zarzut wydania zaskarżonej decyzji przez podmiot nieuprawniony. Argumentował, że zgodnie z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) – w dalszej części u.s.u.s. - organem wydającym decyzje w trybie wskazanym w tym przepisie jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych a nie Prezes Zakładu. Niemniej decyzję wydaną na podstawie art. 83 ust. 4 u.s.u.s. podpisuje Prezes Zakładu, jako osoba kierująca działalnością Zakładu i reprezentująca go na zewnątrz (art. 77 ust. 1 u.s.u.s.) lub z jego upoważnienia inna osoba (art. 268a k.p.a.). W ocenie WSA organ zasadnie uznał, że wobec skarżącej "nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności". Wedle WSA zakład prawidłowo ustalił również sytuację materialną skarżącej. Sąd uznał, że istotnie skarżąca nie wykazała, by ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności. WSA uznał też, że skarżąca została szczegółowo poinformowana o przesłankach umorzenia zaległości oraz możliwości uzupełnienia wniosku o dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające umorzenie, tj. dokumenty dotyczące sytuacji ekonomiczno-finansowej. Z pisma tego wynika, wbrew twierdzeniom strony, że organ wyraźnie wskazał przykładowe dokumenty. Dodatkowo WSA ustalił, iż skarżącej przesłano do wypełnienia druk oświadczenia o stanie majątkowym. Z akt administracyjnych wynikało natomiast, że skarżąca nie przedłożyła żadnego ze wskazanych dokumentów ani też oświadczenia o stanie majątkowym. W tej sytuacji, nie posiadając informacji o stanie majątkowym i sytuacji rodzinnej strony, zasadnie organ poczynił ustalania faktyczne na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego z urzędu i w oparciu o nie dokonał prawidłowej oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej. Zdaniem Sądu organ słusznie uznał, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia zaległości ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. Skarżąca nie wykazała, że choruje przewlekle w stopniu pozbawiającym ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek Uzyskuje stałe dochody z pobieranego świadczenia emerytalnego. Jej mąż również pobiera świadczenie emerytalne i rentowe (wypadkowe). Skarżąca nie wykazała również, że sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny i sprawowana opieka pozbawia ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. W żadnym z pism kierowanych do organu w postępowaniu administracyjnym nie powoływała tej okoliczności. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną w imieniu skarżącej złożyła skarżąca, zarzucając WSA: I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 1, art. 145 § 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 1 i 3 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 9 i 11 k.p.a., polegające na tym, ze Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działania administracji publicznej oddalił skargę skarżącej na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu niezapłaconych składek, pomimo, ze zebrany przez organy administracji materiał dowodowy okazał się być niewystarczający i budzący wątpliwości, a w szczególności: organ administracji nie dokonał jakichkolwiek ustaleń w zakresie kosztów utrzymania oraz niezbędnych potrzeb skarżącej i jej rodziny, co jest konieczne do stwierdzenia czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz nie dokonał jakichkolwiek ustaleń w zakresie konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym mężem skarżącej, pozbawiającej ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności wobec ZUS, II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 pkt 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie, że nie zaistniał w sprawie uzasadniony przypadek, przewidziany w tym przepisie, pomimo, ze sytuacja skarżącej oraz charakter i sposób powstania należności uzasadniają zastosowanie przywołanego przepisu. Wskazując na powyższe podstawy autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa według norm przepisanych. ZUS nie skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, w związku z czym podlegała oddaleniu. W rozpoznawanej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozważał możliwość zastosowania w stosunku do Z. S. dwóch podstaw prawnych umorzenia należności z tytułu składek, tj. art. 28 ust. 2 i ust. 3 oraz ust. 3a u.s.u.s. Wskazane przepisy normują odmienne i wykluczające się sytuacje. Druga z podstaw prawnych umorzenia należności z tytułu składek na tzw. własne ubezpieczenie, która była przedmiotem oceny organów i Sądu I instancji, została szczegółowo uregulowana w rozporządzeniu wykonawczym wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 28 ust.3 b u.s.u.s. Zgodnie z § 3 rozporządzenia zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Umorzenie należności na podstawie powyższej podstawie prawnej ustawodawca dopuścił jedynie w sytuacjach szczególnie krytycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne i znikome źródło przychodów na utrzymanie jest niemożliwe wywiązywanie się strony ze zobowiązań wobec ZUS. W świetle powyższych regulacji zarzuty skargi kasacyjnej należy uznać za całkowicie nieuzasadnione W orzecznictwie wskazuje się, że ustawodawca w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) nakłada na wnioskodawcę ciężar udowodnienia okoliczności wskazujących na stan majątkowy i sytuację rodzinną (wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2012 r., II GSK 685/11, LEX nr 1216696). Zaniechanie przez skarżącą - mimo adresowanych do strony stosownych pouczeń i informacji oraz zawiadomień podejmowanych w trybie art. 10 § 1 i § 2 k.p.a. - przeciwstawienia ustaleniom organów administracji publicznej dowodów na okoliczność jej sytuacji materialnej, w tym również rzeczywistej wysokości wydatków ponoszonych na ochronę zdrowia oraz innych ewentualnie jeszcze wydatków na utrzymanie w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, nie może stanowić przekonującego argumentu uzasadniającego trafność zarzutu naruszenia przepisów postępowania, który adresowany jest wobec faktycznych podstaw wydanego w sprawie rozstrzygnięcia (wyrok NSA z dnia 15 września 2011 r., II GSK 863/10, LEX nr 966221). Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że skarżąca w piśmie z dnia 2 sierpnia 2008 r. (prawidłowa data – 2 sierpnia 2011 r.) została szczegółowo poinformowana o przesłankach umorzenia zaległości oraz możliwości uzupełnienia wniosku o dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające umorzenie, tj. dokumenty dotyczące sytuacji ekonomiczno-finansowej. Z. S. nie odpowiedziała na powyższe wezwanie. Nadto Sąd podniósł, że skarżąca nie wykazała, że sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny i sprawowana opieka pozbawia ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. Z. S. nie wykazała również, że choruje przewlekle w stopniu pozbawiającym ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. W tej sytuacji nie sposób podzielić zarzutu pełnomocnika skarżącej, iż organ z urzędu powinien poczynić niezbędne ustalenia faktyczne w tym zakresie. Z analogicznych względów trzeba uznać za nieusprawiedliwiony zarzut, iż organ nie ustalił wydatków ponoszonych przez stronę na bieżące koszty utrzymania, leczenia i nie przeanalizował ich pod kątem niezbędnych potrzeb. Sąd I instancji podniósł również, że skarżąca uzyskuje stałe dochody z pobieranego świadczenia emerytalnego. Jej mąż również pobiera świadczenie emerytalne i rentowe (wypadkowe). Nadto Z. S. jest współwłaścicielką nieruchomości. Bezzasadny jest również zarzut autora skargi kasacyjnej, iż Sąd oceniając przesłanki umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne nie wziął pod uwagę przyczyn powstania tegoż zadłużenia. Przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) istotnym jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, a nie przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (wyrok NSA z dnia 15 września 2011 r., I GSK 832/10, ONSAiWSA 2013, nr 4, poz. 14). Uwzględniając powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw (art. 184 p.p.s.a.).