II FZ 345/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, , po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A.S i D.S na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 14 marca 2012 r. sygn. akt I SA/Bk 439/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustalenie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi A.S i D.S na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 13 września 2011 r. nr ... w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r. postanawia oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 14 marca 2012 r., I SA/Bk 439/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek A.S i D.S o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie skargi podatników na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 13 września 2011 r. przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r. 2. Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że A.S i D.S złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego. Skarżący podnieśli, że nie posiadają środków pieniężnych, którymi mogliby opłacić kwotę wpisu sądowego. Wszelkie środki finansowe zaangażowane są bowiem w obrocie związanym z działalnością firmy (sprzedaż kupno – samochodów), która w ostatnim okresie nie przynosi oczekiwanych zysków. Ponadto pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z dwójką dzieci a w skład majątku wchodzi nieruchomość rolna o powierzchni 2 ha. Źródło utrzymania rodziny stanowi dochód uzyskiwany z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości około 2.700 zł miesięcznie. Skarżący prowadzą również gospodarstwo rolne polegające na uprawie roślin dla własnych potrzeb. Dodatkowo oprócz ponoszenia kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem rodziny i leczeniem, ponoszą jeszcze koszty kształcenia dzieci na studiach wyższych. Wskazano również, że A.S posiada zobowiązania finansowe tj. kredyt mieszkaniowy z miesięczną ratą 1.109,56 zł (spłata do dnia 25 września 2017). Pismem z dnia 5 stycznia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku wezwał skarżących do złożenia w terminie 7 dni dodatkowego oświadczenia m.in. wskazania wysokości dochodów z okresu ostatnich miesięcy, miesięcznych bieżących wydatków oraz tytułu prawnego do zajmowanego mieszkania, czy rodzina skarżących posiada samochody, jakie kredyty spłaca, a także przedłożenia dokumentów potwierdzających podnoszone okoliczności. W zakreślonym terminie skarżący nie udzielili żadnej odpowiedzi. 3. Postanowieniem z dnia 16 lutego 2012 r., referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego. 4. W złożonym sprzeciwie podatnicy zarzucili naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) zwana dalej: p.p.s.a. - poprzez uznanie, że nie zostały spełnione przesłanki do zwolnienia wnioskodawców od kosztów sądowych i odmowę udzielenia tego zwolnienia w jakiejkolwiek części. Wskazano również, że nie mogli odpowiedzieć na żądanie referendarza, z uwagi na treść pytań, bowiem nie posiadają zeznań podatkowych za 2010 r. gdyż nie zostały złożone, jak również deklaracji na zaliczki miesięczne na podatek dochodowy, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres ostatnich 3 miesięcy. 5. Uzasadniając wydane postanowienie sąd pierwszej instancji, odwołując się do treści i wykładni art. 246 § 1 pkt 2, art. 246 § 3 i art. 260 p.p.s.a. wskazał, że w świetle złożonego wniosku oraz nie przedłożenia jakichkolwiek dokumentów potwierdzających sytuację majątkową skarżących złożony wniosek uniemożliwiał dokonanie pełnej i wszechstronnej oceny ich sytuacji majątkowej, w kontekście podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podniesiono, że poza koniecznością spłaty kredytu, skarżący nie wskazali, w jakiej wysokości ponoszą miesięczne wydatki, związane zarówno z bieżącym utrzymaniem jak i zakupem leków. Odnosząc się do kwestii nie przedłożenia żądanych przez referendarza dokumentów sąd wskazał, że wyjaśnienia skarżących nie są wiarygodne. W ocenie sądu D.S jako osoba prowadząca działalność gospodarczą z pewnością dysponował określonymi zeznaniami podatkowymi, które obrazowałyby wielkość uzyskiwanego dochodu za okres ostatnich trzech miesięcy. Dodatkowo skarżący zostali zobowiązani do wskazania miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem, dochodów uzyskiwanych przez dzieci wnioskodawców, tytułu prawnego do zajmowanego mieszkania oraz innych składnikach posiadanego majątku, w tym uzyskiwanych dopłat z Unii Europejskiej. Jednakże nie przedłożyli nawet takich dokumentów, co świadczyło, iż wnioskując o przyznanie prawa pomocy nie opisali i nie ujawnili w pełni swojej sytuacji majątkowej. Skarżący nie przedstawili również, zarówno we wniosku jak i odpowiedzi na żądanie referendarza sądowego, jakichkolwiek dokumentów obrazujących wielkość uzyskiwanego przychodu i dochodu w ostatnim okresie czasu. Sąd jednak wskazał, że z urzędu jest mu wiadome (na podstawie wniosków o przyznanie prawa pomocy składanych przez D.S we wcześniejszych sprawach toczących się w sprawie I SA/Bk 131/10), iż prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza przynosi znaczne przychody, kształtujące się w wysokości kilkuset tysięcy złotych rocznie. Tym samym, jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą, D.S powinien wykazać się szczególną zapobiegliwością i przezornością w zakresie finansowania udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Reasumując sąd uznał, że skarżący są w stanie pokryć pełne koszty sądowe w sprawie, bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. 6. W zażaleniu na powyższe postanowienie wnioskodawcy zarzucili błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia oraz błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W związku z czym wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustalenie doradcy podatkowego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy WSA w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jako bezzasadne podlega oddaleniu. 7. Po pierwsze należy podnieść, że trafnie w zaskarżonym postanowieniu sąd pierwszej instancji przyjął, iż wniosek o ustanowienie doradcy podatkowego na podstawie art. 246 § 3 p.p.s.a. podlegał oddaleniu. Skoro bowiem skarżący są reprezentowani przez doradcę podatkowego to pozostawanie przez stronę w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem, wyklucza pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, niezależnie od rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawcy. 8. Po drugie przechodząc do kwestii przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych należy wskazać, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego użycie w przytoczonym przepisie określenia, "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, iż jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy, bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. Na mocy art. 255 p.p.s.a. sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., I FZ 180/09, LEX nr 552208). W kontekście powyższych uwag należy wskazać, że skarżący byli wzywani przez sąd pierwszej instancji do przedłożenia określonego rodzaju dokumentów, jednak z obowiązku tego się nie wywiązali. Wskazali oni jedynie, że nie mogli odpowiedzieć na żądanie referendarza, z uwagi na treść pytań, bowiem nie posiadają zeznań podatkowych za 2010 r. gdyż nie zostały złożone, jak również deklaracji na zaliczki miesięczne na podatek dochodowy, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres ostatnich 3 miesięcy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie sąd pierwszej instancji nie dał wiary tym twierdzeniom strony. Sąd pierwszej instancji dokonał z urzędu na podstawie akt sprawy I SA/BK 131/10 ustaleń, z których wynikało, że prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza przynosi znaczne przychody, kształtujące się w wysokości kilkuset tysięcy złotych rocznie. Dalej należy wskazać, że w zażaleniu skarżący ponownie wskazują ogólnikowo na kwestię ponoszenia wydatków na zakup leków, wizyt lekarskich, utrzymania domu, wyżywienia rodziny, koszty eksploatacji wspólnego gospodarstwa domowego. Nadal jednak nie wskazują konkretnych kwot lub rachunków, które miałyby ten fakt dokumentować. Jedyne dane, jakie wskazują, to koszt kredytu w wysokości 1.109,56 zł i dochód męża z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 2.700 zł miesięcznie. 9. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy należy pamiętać, że prawo pomocy wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które nic nie kosztują, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej na budżet państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty postępowania przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W tym kontekście zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. Przedstawione przez skarżących dane oraz znane sądowi pierwszej instancji z urzędu informacje uzasadniały jego oddalenie, a treść zażalenia (stanowiąca w istocie powtórzenie dotychczasowych oświadczeń strony) nie była w stanie podważyć prawidłowości zaskarżonego postanowienia. 10. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.