I OZ 319/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 marca 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1554/11 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmowie przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi R.M. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia specjalnego postanawia: 1. uchylić pkt 1 zaskarżonego postanowienia i umorzyć postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych; 2. oddalić zażalenie w pozostałej części. R.M. skierował do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, w sprawie z jego skargi na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia specjalnego. Wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Na stały miesięczny dochód składa się emerytura uzyskiwana przez wnioskodawcę (1.496 zł) oraz emerytura uzyskiwana przez jego żonę (1.440 zł). Zgodnie z oświadczeniem skarżącego, ponosi on stałe miesięczne wydatki w łącznej wysokości około 994,86 zł, na które składają się: koszty opału, energii elektrycznej, wody, lekarstw, wywozu nieczystości oraz miesięczna rata kredytu w wysokości 144,86 zł, z tytułu zakupu pościeli zdrowotnej. Majątek żony wnioskodawcy stanowi 1/2 domu o powierzchni 140,82 m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 1,205 ha. Majątek wspólny małżonków stanowi lokal mieszkalny o powierzchni 70,41 m². Wnioskodawca i jego żona nie posiadają oszczędności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 22 marca 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1554/11 oddalił wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 1) oraz odmówił ustanowienia radcy prawnego lub adwokata (pkt 2 i 3). W uzasadnieniu postanowienia odwołując się do treści art. 239 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270) podał, że strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych – a do takich należy niniejsza sprawa – nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Na mocy powołanego przepisu skarżący jest zatem zwolniony z mocy prawa od ponoszenia kosztów sądowych. Wobec powyższego, na podstawie art. 254 § 1 w zw. z art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a. orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia. Z kolei, powołując się na treść art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. podał, że prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym m.in. ustanowienie adwokata albo radcy prawnego, przysługuje osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazał, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, a prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy. Z informacji zawartych w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz akt postępowania administracyjnego wynika, że dochód w 2-osobowym gospodarstwie domowym R.M. wynosi łącznie 2.936,58 zł. Stałe miesięczne wydatki stanowią wprawdzie – zgodnie z jego oświadczeniem zawartym w piśmie z dnia 6 marca 2012 r. – ponad 1/3 uzyskiwanych dochodów, tj. 1.150 zł, to jednak po dokonaniu tych opłat do dyspozycji jego oraz żony pozostaje kwota 1.786,58 zł, co daje miesięcznie kwotę 893,29 zł na jedną osobę w rodzinie. Biorąc pod uwagę wysokość tej kwoty Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślił, że fakt ten potwierdza karta informacyjna sporządzona przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w M. (karta nr 78 akt postępowania administracyjnego), w której podano, że R.M. nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, zaś sytuacja materialna jego i żony jest dobra. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia R.M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który zaskarżając je w całości zarzucił naruszenie art. 243 i art. 245 P.p.s.a. poprzez bezpodstawne uznanie, że nie spełnia on przesłanek ustawowych do zwolnienia od kosztów sądowych oraz przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Stwierdził, że jego dochody nie pozwalają mu na poniesienia kosztów niniejszego postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie zaznaczyć należy, że skarżący zakwestionował zaskarżone postanowienie w całości tj. zarówno w zakresie pkt 1, w którym oddalono jego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak i w zakresie pkt 2 i 3, w których odmówiono mu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii zwolnienia od kosztów sadowych wyjaśnić należy, że zaskarżone rozstrzygnięcie o oddaleniu wniosku skarżącego w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, nie oznacza odmowy zwolnienia go z tych kosztów z uwagi na treść art. 239 pkt 1 lit. b P.p.s.a. Nie mniej jednak, mimo to oddalenie powyższego wniosku należy uznać za błędne. Stosownie do art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że w tych sprawach nie zachodzi konieczność rozpoznawania wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia tych kosztów z mocy ustawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli strona pomimo ustawowego zwolnienia jej od kosztów sądowych składa w tym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy, zasadnym jest umorzenie takiego postępowania, gdyż stosownie do treści art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a. jest ono bezprzedmiotowe (por. postanowienia NSA: z dnia 20 luty 2008 r. sygn. akt I OZ 74/08 i z dnia 2 września 2010 r. sygn. akt I OZ 651/10 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W świetle art. 246 i art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a., oddalenie takiego wniosku nie jest uzasadnione. Oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy może bowiem nastąpić dopiero, po merytorycznym jego rozpoznaniu oraz ustaleniu, że strona skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W okolicznościach niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznawał merytorycznie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż z uwagi ustawowy charakter tego zwolnienia, było to bezprzedmiotowe. A zatem postępowanie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powinno zostać umorzone. Z tego względu, pkt 1 zaskarżonego postanowienia podlegał uchyleniu, a postępowania w tym zakresie należało umorzyć. Przechodząc do rozpoznania zażalenia w zakresie, w którym kwestionuje ono postanowienie Sądu pierwszej instancji dotyczące odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata, stwierdzić należy, iż odpowiada ono prawu. Stosownie do treści art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone i wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że w 2-osobowym gospodarstwie domowym skarżącego stały miesięczny dochód wynosi łącznie 2.936,58 zł. Poza tym ze złożonego przez niego wniosku wynika, że na jego majątek składa się m.in. dom o pow. 140,82 m² oraz mieszkanie o pow. 70 m² a także nieruchomość rolna o powierzchni 1, 205 ha. Poza z karty informacyjnej sporządzonej przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w M. wynika, że nie korzysta on ze świadczeń pomocy społecznej, zaś sytuacja materialna jego i żony jest dobra. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można uznać, że sytuacja skarżącego jest tego rodzaju, iż posiadane przez niego środki, nie pozwalają na ponoszenie przez niego pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie zasługiwał na uwzględnienie. Nie można również nie zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie zażalenia na postanowienie Sądu pierwszej instancji o odrzuceniu skargi kasacyjnej, złożył w imieniu skarżącego adwokat. Oznacza to, że wbrew twierdzeniom skarżącego jest on w stanie wygospodarować środki finansowe na korzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. oraz art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 197 § 2 i art. 193 P.p.s.a. orzekł jak w pkt 1. postanowienia, zaś na mocy art. 184 w zw. z art. 197 § 2 i art. 193 tej ustawy, orzekł jak w pkt 2. postanowienia.