I FZ 38/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 104/12 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 7 listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do lipca 2006 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 grudnia 2012 r., III SA/Wa 104/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. F. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stosownie do art. 243, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. Jak zauważono w motywach postanowienia, skarżący w związku z wniesioną skargą kasacyjną złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W postępowaniu wpadkowym dotyczącym wskazanego wniosku wezwano stronę do złożenia zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe (skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym), złożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych krajowych oraz zagranicznych posiadanych przez skarżącego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, złożenia oświadczenia w przedmiocie korzystania przez skarżącego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z jakichkolwiek form pomocy społecznej (podania form i wysokości tej pomocy) wraz z odpisami decyzji przyznających te świadczenia, wskazania wszystkich źródeł utrzymania skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, udokumentowania, ewentualnie wykazania, wysokości kosztów miesięcznego utrzymania (np. czynsz, energia elektryczna, gaz, leki itp.), złożenia dokumentów świadczących o zobowiązaniach posiadanych przez skarżącego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, np. zaległości czynszowe, kredyty bankowe itp., złożenia innych dokumentów, które skarżący uzna za istotne dla udokumentowania przesłanek do przyznania mu prawa pomocy. W odpowiedzi wyjaśniono, że skarżący znajdował się poza miejscem zamieszkania i nie miał technicznej możliwości zgromadzenia szeregu dokumentów w związku z czym wniósł o udzielenie dodatkowego, 14-dniowego terminu do ich złożenia. Skarżący wyjaśnił, że komornik zajął cały jego majątek, w tym zwłaszcza konta bankowe. Ponadto jest zadłużony w Urzędzie Skarbowym, Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, STOEN i Energa. Skarżący posiada mieszkanie o pow. 60 m2 "w kredycie" oraz działkę rekreacyjną o pow. około 1.150 m2. Skarżący wskazał, że ponosi opłaty bieżące za energię, najem, opłaty za gaz, podatki, lekarstwa na nadciśnienie oraz alimenty, które pochłaniają cały jego dochód w kwocie 1.500 zł, uzyskiwany z działalności gospodarczej. Skarżący nie korzysta z żadnej formy pomocy społecznej i nie posiada innych źródeł utrzymania. Skarżący stwierdził także, że jest zadłużony w bankach. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd zauważył, że aby rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy, a więc dokonać analizy zdolności płatniczych skarżącego w zestawieniu z wymaganymi kosztami sądowymi, Sąd musi mieć dostęp do pełnej informacji o jego sytuacji majątkowej, ponieważ informacja zawarta w formularzu PPF jest często niewystarczająca do kompleksowej oceny sytuacji majątkowej strony. Tymczasem skarżący, pomimo wezwania jakie w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy wystosował do niego Sąd, uchylił się od przedłożenia żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa. Natomiast uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie. Wobec tego, niewystarczające udokumentowanie sytuacji majątkowej skarżącego mogło jedynie prowadzić do konstatacji, że wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona zgłosiła wnioski o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa poprzez błędne przyjęcie, że może ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że obok formularza PPF skarżący nie złożył dokumentów potwierdzających okoliczności wskazane we wniosku. W uzasadnieniu zażalenia zauważono, że z przytoczonych okoliczności (zajęcia komornicze) wynika, że skarżący nie jest w stanie partycypować w kosztach procesu. Poza tym strona podkreśliła, że obok formularza PPF złożyła szereg oświadczeń co do faktów będących przedmiotem oceny Sądu (istotnych dla rozstrzygnięcia w zakresie prawa pomocy). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego – o którym mowa w art. 255 Ppsa – należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007/4/79). Nie jest jednak w pełni uzasadniony w okolicznościach sprawy wniosek, że taka przeszkoda zaistniała w niniejszym przypadku, mimo że niespornie skarżący nie przedstawił w zakreślonym terminie wymienionych w wezwaniu dokumentów (k. 131-139 akt). Należy bowiem zauważyć, że w odpowiedzi na wezwanie skierowane do skarżącego w trybie ww. art. 255 Ppsa strona zadeklarowała przedłożenie wymaganych dokumentów, zwracając się do Sądu z wnioskiem o zakreślenie dodatkowego, 14-dniowego terminu do ich złożenia (k. 135 akt). Jednocześnie skarżący wyjaśnił, z jakich przyczyn nie był w stanie przedstawić wymaganej dokumentacji w pierwotnie zakreślonym terminie (pobyt poza miejscem zamieszkania). Złożono przy tym oświadczenia określone w wezwaniu (k. 131 i 138 akt). Dodatkowo zauważyć należy, że skarżący składał już wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie, który został częściowo uwzględniony (k. 77 i n. akt). Oznacza to, że konstytucyjnie gwarantowany dostęp do sądu wymagał wówczas, zdaniem Sądu pierwszej instancji, pomocy materialnej Skarbu Państwa dla strony postępowania (polegającej na zwolnieniu jej od konieczności ponoszenia pełnych kosztów sądowych). Z akt sprawy wynika również, że skarżący przedłożył wówczas żądane dokumenty źródłowe (k. 32-75 akt). Wobec tego wymaga podkreślenia, że w obecnie złożonym wniosku – podlegającym jako kolejny wniosek w sprawie rozpoznaniu z uwzględnieniem treści art. 165 Ppsa – skarżący powołał się na okoliczności mogące świadczyć o pogorszeniu jego sytuacji materialnej w stosunku do stanu faktycznego ocenianego poprzednio (zajęcie "całego majątku" przez komornika), a które wymagały weryfikacji. W tej sytuacji – w związku z wyjaśnieniami strony i nasuwającymi się we wskazanym stanie rzeczy wątpliwościami – należało, zdaniem Sądu odwoławczego, umożliwić skarżącemu przedłożenie wymaganych dokumentów poprzez zakreślenie dodatkowego terminu, o który wnosił. Wymaga tego bowiem konieczność każdorazowego uwzględniania przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy gwarancyjnego charakteru tej instytucji, jako zabezpieczającej konstytucyjne prawo do sądu (zob. np. post. NSA z dnia 18 lipca 2012 r., I GZ 149/12, CBOSA). W konsekwencji wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu ocenę Sądu pierwszej instancji, co do braku możliwości analizy rzeczywistej sytuacji majątkowej strony w świetle przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, należy w stanie faktycznym sprawy uznać za przedwczesną. W związku z powyższym zażalenie zasługiwało na uwzględnienie, jakkolwiek z innych powodów, aniżeli wskazane w jego motywach. Podstawę prawną niniejszego postanowienia stanowiły art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.