I OSK 1601/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska Sędziowie NSA Izabella Kulig - Maciszewska (spr.) del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant asystent sędziego Aleksander Jakubowski po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Zespołu Elektrowni Wodnych N. Spółka Akcyjna z siedzibą w N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 marca 2012 r. sygn. akt II SA/Kr 19/12 w sprawie ze skargi Zespołu Elektrowni Wodnych N. Spółka Akcyjna z siedzibą w N. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie o zwrot nieruchomości 1) uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] października 2011 r. nr [...]; 2) zasądza od Wojewody Małopolskiego na rzecz Zespołu Elektrowni Wodnych N. Spółka Akcyjna z siedzibą w N. kwotę 600 (sześćset) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Kr 19/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę Zespołu Elektrowni Wodnych N. S.A. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] października 2011 r. nr [...]w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego. Sąd podał, iż decyzją z dnia [...] marca 2011 r. Starosta N. orzekł o zwrocie nieruchomości oznaczonej jako działki ewid. nr A i B o łącznej powierzchni 0,5900 ha – położonej w Cz., objętej KW nr [...], gdzie jako właściciel figuruje Skarb Państwa, na rzecz M. K. (pkt 1); o ustaleniu zwaloryzowanej należności tytułem zwrotu odszkodowania za wywłaszczenie opisanej w pkt 1 nieruchomości w wysokości 20.637 zł (pkt 2) oraz o zobowiązaniu M. K. do zwrotu wyżej ustalonego odszkodowania (pkt 3). Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Zespół Elektrowni Wodnych N. S.A. w N.. Decyzją z dnia [...] października 2011 r. Wojewoda Małopolski na podstawie art. 9a ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) oraz art. 138 § 3 k.p.a. umorzył postępowanie odwoławcze. W uzasadnieniu decyzji Wojewoda podniósł, że w toku postępowania odwoławczego powziął wątpliwości co do charakteru, w jakim występuje Zespół Elektrowni Wodnych N. S.A. w niniejszym postępowaniu. Organ I instancji, w uzasadnieniu swojej decyzji z [...] marca 2011 r. wskazał, iż do eksploatacji Zespołu Zbiorników Wodnych Cz. – N. – S.– aktem notarialnym z [...] listopada 1997 r. Rep. A Nr [...]– powołana została jednoosobowa spółka akcyjna o nazwie Zespół Zbiorników Wodnych Cz. – N. – S.(Elektrownia N. S.A.), aneksem do ww. umowy zawartym w formie aktu notarialnego z [...]grudnia 1997 r. Rep. A. [...]określono aport rzeczowy stanowiący własność Skarbu Państwa, w skład którego wchodziły nieruchomości, ruchomości i inne prawa majątkowe wymienione w "Wykazie składników majątku stanowiących własność Skarbu Państwa wnoszonego do spółki akcyjnej" (m.in. działki nr A i B pół. w Cz.), a protokołem Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia (akt notarialny Rep. A Nr [...]z 30 czerwca 2004 r.) zmieniono nazwę spółki na "Zespół Elektrowni Wodnych N. Spółka Akcyjna". Jak podkreślił Starosta N. w pismach kierowanych do ZEW N. S.A. – powołane powyżej akty notarialne nie były umowami przenoszącymi własność nieruchomości na rzecz spółki. Akt Zawiązania Spółki i Statut Jednoosobowej Spółki Skarbu Państwa z [...] listopada 1997 r. Rep. A Nr [...]zawiera jedynie "Wykaz składników majątku wnoszonych aportem do Spółki Akcyjnej", bez określenia numerów działek ewidencyjnych lub ksiąg wieczystych, a Aneks do Aktu Zawiązania Spółki i Statutu Jednoosobowej Spółki Skarbu Państwa z [...] grudnia 1997 r. Rep. A. [...]określa nieruchomości mające być przedmiotem aportu poprzez podanie numerów opracowań geodezyjnych, sporządzonych przez Okręgowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno – Kartograficzne w Krakowie Spółkę z o.o., zawierających wykazy działek. Natomiast w piśmie Ministerstwa Skarbu Państwa z 22 października 2008 r. potwierdzono fakt, że zobowiązania wynikające ze Statutu Spółki, dotyczące przekazywania nieruchomości na jej rzecz zostaną zrealizowane po dokonaniu niezbędnych formalności. W aktach sprawy organu I instancji brak jednak jakichkolwiek dokumentów, potwierdzających ewentualną realizację zobowiązań dotyczących przekazywania nieruchomości na rzecz Zespołu Elektrowni Wodnych N. S.A. W celu zatem ustalenia, czy ZEW N. S.A. obecnie legitymuje się przymiotem strony w niniejszym postępowaniu, organ odwoławczy przeprowadził dodatkowe postępowanie wyjaśniające, z którego wynika, iż w chwili obecnej brak jest dokumentu, na podstawie którego Spółka posiada prawa rzeczowe lub obligacyjne do działek A i B. Spółka natomiast ma roszczenie do Ministra Skarbu Państwa o przeniesienie prawa własności ze Skarbu Państwa na rzecz Spółki. Minister Skarbu Państwa podtrzymał wolę przeniesienia prawa własności na rzecz Spółki m.in. do przedmiotowych działek. Ponadto w księdze wieczystej nie zostało ujawnione jakiekolwiek prawo rzeczowe w stosunku do przedmiotowej nieruchomości przysługujące Zespołowi Elektrowni Wodnych N. S.A. Wojewoda podniósł, że art. 127 § 1 k.p.a. przyznaje uprawnienie do złożenia odwołania od orzeczeń organu I instancji tylko stronie w rozumieniu art. 28 k.p.a., a więc osobie, której interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie lub gdy żąda ona od organu czynności ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Uprawnienie do złożenia odwołania przysługuje także podmiotowi niebędącemu stroną, którego interes prawny w obaleniu decyzji organu I instancji wynika z przekonania podmiotu, że decyzja organu I instancji dotyczy jego praw i obowiązków. Dla skutecznego wniesienia odwołania wystarczające jest bowiem przyjęcie tzw. subiektywnej koncepcji legitymacji procesowej strony. Skuteczne jest zatem odwołanie wniesione na podstawie przekonania podmiotu, że decyzja organu I instancji dotyczy jego praw i obowiązków, a w związku z tym ma interes w zakwestionowaniu tego rozstrzygnięcia. Twierdzenie takie poddawane jest jednak weryfikacji przez organ odwoławczy, na podstawie zasad przewidzianych dla postępowania odwoławczego, w oparciu o dowody zebrane przez organ pierwszej instancji, z ewentualnym ich uzupełnieniem przez organ odwoławczy. Jeżeli nie zostanie ono pozytywnie zweryfikowane, to organ II instancji zobowiązany jest wydać decyzję o umorzeniu postępowania odwoławczego. Interes prawny, określony w art. 28 k.p.a., ma charakter materialnoprawny, czyli jest oparty na normach administracyjnego prawa materialnego, gdzie istnieje norma prawna, przewidująca w określonym stanie faktycznym i prawnym, w odniesieniu do konkretnego podmiotu, wydanie określonej decyzji. W obecnym stanie prawnym instytucję zwrotu wywłaszczonych nieruchomości regulują przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. W myśl przepisu art. 136 ust. 3 tej regulacji oraz ukształtowanej w nim konstrukcji sprawy administracyjnej zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, stroną tego postępowania jest z jednej strony poprzedni właściciel wywłaszczonej nieruchomości lub jego spadkobiercy, a z drugiej aktualny, w momencie orzekania o zwrocie nieruchomości, jej właściciel. Uprawnienia strony w takim postępowaniu przysługują również podmiotom, którym do nieruchomości wywłaszczonej przysługuje prawo użytkowania wieczystego oraz w związku z postanowieniami art. 138 ustawy o gospodarce nieruchomościami: zarządcy nieruchomości, jej użytkownikowi, najemcy, dzierżawcy oraz osobie korzystającej z nieruchomości na podstawie umowy użyczenia, a więc podmiotom, którym do konkretnej nieruchomości przysługuje tytuł prawny wynikający ze stosunków prawnorzeczowych lub obligacyjnych. Tymczasem w opinii Wojewody Małopolskiego, Zespół Elektrowni Wodnych N. S.A. nie legitymuje się w stosunku do działek nr A i B położonych w Cz., objętych księgą wieczystą nr [...], gdzie jako właściciel figuruje Skarb Państwa, żadnym tytułem prawnym, co w konsekwencji pozbawia ZEW N. S.A. przymiotu strony ww. postępowania dotyczącego zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, a tym samym uniemożliwia Zespołowi Elektrowni Wodnych N. S.A. skuteczne skorzystanie z prawa odwołania się od decyzji Starosty N. z [...] marca 2011 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie Zespół Elektrowni Wodnych N. S.A. w N. wniósł o uchylenie decyzji o umorzeniu postępowania odwoławczego. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Małopolski wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga nie jest zasadna. Sąd stwierdził, że organ odwoławczy uwzględnił, że aktem notarialnym z dnia [...] listopada 1997 r., Rep. A Nr [...]została zawiązana jednoosobowa Spółka Akcyjna Skarbu Państwa o nazwie Zespół Zbiorników Wodnych Cz. – N. – S., a aneksem do ww. umowy z dnia [...] grudnia 1997 r., Rep. A Nr [...] określono aport rzeczowy stanowiący własność Skarbu Państwa, w skład którego wchodziły nieruchomości, ruchomości i inne prawa majątkowe (m.in. działki ewid. nr B i A). Następnie organ prawidłowo stwierdził, że do dnia rozpoznania odwołania Skarb Państwa nie przeniósł na skarżącą spółkę własności ww. działek (co przyznano także w skardze i na rozprawie), a przysługuje jej jedynie roszczenie do Ministra Skarbu Państwa o przeniesienie prawa własności nieruchomości ze Skarbu Państwa na rzecz spółki. Zamiar przeniesienia własności m.in. przedmiotowych działek, potwierdzony również przez Ministra Skarbu Państwa dopóki nie zostanie zrealizowany nie daje spółce skutecznego prawa do złożenia odwołania w niniejszej sprawie. Wojewoda prawidłowo bowiem stwierdził, że interes prawny, określony w art. 28 k.p.a., ma charakter materialnoprawny, czyli jest oparty na normach administracyjnego prawa materialnego. Zgodnie z art. 136 ust. 3 oraz art. 138 ustawy o gospodarce nieruchomościami stroną postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest z jednej strony poprzedni właściciel wywłaszczonej nieruchomości lub jego spadkobiercy, a z drugiej aktualny, w momencie orzekania o zwrocie nieruchomości, jej właściciel oraz podmioty, którym do konkretnej nieruchomości przysługuje tytuł prawny wynikający ze stosunków prawnorzeczowych lub obligacyjnych. Przysługujące skarżącej spółce ww. roszczenie czy faktyczne władztwo nad nieruchomościami nie jest tożsame z wymaganym tytułem prawnym do nieruchomości. Fakt zawierania przez spółkę umów cywilnoprawnych nie ma tu żadnego znaczenia i nie nadaje jej tytułu prawnego do ww. nieruchomości, a ocena zawieranych przez spółkę umów nie należy do sądu administracyjnego. Stwierdzenie przez organ odwoławczy, iż wnoszący odwołanie nie jest stroną w rozumieniu art. 28 k.p.a., prawidłowo nastąpiło w drodze decyzji o umorzeniu postępowania odwoławczego na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. Zdaniem Sądu dopóki zatem skarżąca spółka nie wyegzekwuje swojego roszczenia wobec Skarbu Państwa o przeniesienie własności nieruchomości nie przysługuje jej to prawo w odniesieniu do działek objętych nin. postępowaniem. Nie zmienia powyższej sytuacji zmiana statutu spółki dokonana w dniu 14 września 2011 r. (k.8 akt sąd.). Sąd stwierdził, że organ oceniając interes prawny odwołującej się spółki uwzględnił on jej sytuację faktycznoprawną istniejącą na dzień podjęcia decyzji. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Zespół Elektrowni Wodnych N. S.A. Wyrok zaskarżono w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 136 § 3 i art. 138 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami przez błędną ich wykładnię i ustalenie, iż stronami postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości są tylko podmioty, takie jak poprzedni właściciel wywłaszczonej nieruchomości lub jego spadkobiercy, aktualny właściciel w momencie orzekania, oraz podmioty, którym przysługuje tytuł prawny wynikający ze stosunków prawnorzeczowych lub obligacyjnych a przymiot strony nie przysługuje posiadaczowi samoistnemu i przez to naruszenie art. 28 k.p.a. – błędną interpretację tegoż artykułu, który przyznaje przymiot strony każdemu, interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda organu czynności ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. W oparciu o powyższe zarzuty kasacyjne wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zdaniem skarżącej spółki przyjęcie, iż stroną postępowania są miedzy innymi podmioty, którym przysługuje tytuł prawny wynikający ze stosunków obligacyjnych powoduje, że takowy tytuł prawny może również wynikać ze stosunku spółki. Podniesiono, że spółka faktycznie włada jak właściciel wskazanymi w statucie nieruchomościami, w tym przedmiotowymi działkami. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę i w związku z tym podlegała uwzględnieniu. Stan faktyczny niniejszej sprawy jest bezsporny. Bezsporne jest, że przedmiotowe nieruchomości zostały przez Skarb Państwa wniesione aportem do skarżącej Spółki i do czasu wydania zakwestionowanej decyzji nie została przeniesiona ich własność na rzecz Spółki. Wskazać należy, że umowa założycielska spółki akcyjnej jest swoistą umową cywilnoprawną o charakterze obligacyjno-organizacyjnym. Natomiast aport jest niepieniężnym wkładem wniesionym na pokrycie kapitału akcyjnego spółki, który traktowany jest jednocześnie jako aktywa spółki. Jedynym akcjonariuszem Spółki jest Skarb Państwa, który zobowiązał się w statucie Spółki do przeniesienia prawa własności przedmiotowych nieruchomości na rzecz Spółki, którymi pokrył objęte akcje. Nastąpiło wydanie nieruchomości, którymi włada Spółka jako samoistny posiadacz w dobrej wierze. Posiadanie jest stosunkiem rzeczowym. Przy czym prezentowane są dwa poglądy co do jego charakteru prawnego. Według jednych jest to pogląd przeważający, jest jedynie stanem faktycznym, ale jest również prezentowany pogląd, iż jest to prawo przedmiotowe. Niezależnie jednak od tego, z samoistnym posiadaniem prawo cywilne wiąże szereg skutków prawnych. Tym niemniej w realiach niniejszej sprawy, powiązanie tych dwu elementów stanu faktycznego ma wpływ na określony stan prawny. W doktrynie i w orzecznictwie sądów administracyjnych niekwestionowany jest pogląd, że stronami postępowania o zwrot nieruchomości, poza byłym właścicielem bądź jego spadkobiercą i aktualnym właścicielem są również podmioty, którym przysługuje tytuł prawny do nieruchomości wynikający ze stosunków prawnorzeczowych lub obligacyjnych (np. z umowy najmu, dzierżawy, użyczenia). Uznaje się bowiem, że wynik postępowania w sprawie o zwrot nieruchomości dotyka bezpośrednio sytuacji prawnej podmiotów wskazanych w art. 138 ustawy o gospodarce nieruchomościami, strona z upływem określonego terminu, w którym decyzja o zwrocie stanie się ostateczna, wygaśnie ich prawo. Stwierdzić należy, iż taką interpretację przepisu art. 138 ustawy o gospodarce nieruchomościami należy również przyjmować w przypadku stosunków obligacyjnych wynikających ze stosunku spółki. Wskazać bowiem należy, że wynik postępowania o zwrot nieruchomości dotyka w sposób bezpośredni jej sytuacji prawnej, a zwrot nieruchomości całkowicie zmienia możliwość realizacji praw Spółki. Dodać przy tym należy, że ta okoliczność nie ma wpływu na prawo byłego właściciela do żądania zwrotu przedmiotowej nieruchomości. Ponieważ naruszenie prawa, którego dopuścił się Sąd I instancji ma charakter materialnoprawny, Naczelny Sąd Administracyjny zastosował przepis art. 188 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Uchylając więc zaskarżony wyrok, uchylił również kwestionowaną decyzję, która został oparta, tak jak wyrok Sądu, na błędnej wykładni. Ponownie więc rozpoznając sprawę Wojewoda Małopolski zobligowany będzie uwzględnić powyższą ocenę prawną. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ oraz art. 203 pkt 1 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.