I FZ 296/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka - Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 27 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 maja 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 3413/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 5 października 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec, lipiec i sierpień 2006 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 21 maja 2012 r., sygn. akt III SA/Wa 3413/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej P.p.s.a. odmówił S. sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w W. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 5 października 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec, lipiec i sierpień 2006 r. Sąd pierwszej instancji przedstawiając stan faktyczny sprawy podał, że pismem z dnia 31 stycznia 2012 r. spółka zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. W piśmie skarżąca wskazała, że nie dysponuje żadnymi dokumentami finansowymi, ponieważ zostały zajęte przez prokuraturę. Nadto nie posiada nieruchomości, przedmiotów trwałych, towarów handlowych, na rachunkach bankowych nie ma środków pieniężnych, kasa skarżącej nie dysponuje gotówką. Jedynym mieniem skarżącej jest wierzytelność będąca przedmiotem niniejszego postępowania. Na wezwanie referendarza sądowego z dnia 6 lutego 2012 r. o nadesłanie m.in. odpisów z rachunków bankowych, faktur VAT za ostatnie miesiące prowadzenia działalności, zestawienia aktualnych należności i zobowiązań, źródeł finansowania bieżącej działalności i in. skarżąca nadesłała formularz PPPr. Ponownie wskazała, że wszystkie dokumenty finansowe, księgowe i inne zostały zabezpieczone przez prokuraturę w celu prowadzenia postępowania. Wyjaśniła, że nie toczy się wobec niej żadne postępowanie egzekucyjne. Poinformowała również, że od 2008 r. nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada żadnego majątku, nieruchomości, środków trwałych, finansowych; nie posiada rachunków bankowych; nie posiada żadnych dokumentów finansowych, ponieważ zostały one zajęte przez policję; a jedynym jej wierzycielem jest urząd skarbowy. Postanowieniem z dnia 8 marca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem skarżąca złożyła sprzeciw. Ze względu na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, okazały się, w ocenie Sądu pierwszej instancji, niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, Przewodniczący Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wezwał pełnomocnika skarżącej do nadesłania m.in. odpisów wyciągów z rachunków bankowych związanych z działalnością spółki w upadłości za ostatnie 6 miesięcy, zestawienia aktualnych należności i zobowiązań skarżącej spółki w upadłości wobec osób trzecich, w tym należności i zobowiązań podatkowych oraz dokładnego wskazania dokonanych spłat należności i zobowiązań, wskazania źródeł finansowania prowadzonej działalności przez spółkę, w szczególności kosztów lokalu, korespondencji, wskazania posiadanych nieruchomości i tytułu prawnego do nich – w tym tytułu prawnego do siedziby spółki, ewentualnie wskazania zmian w przysługujących spółce prawach majątkowych w ostatnich pięciu latach. W odpowiedzi na powyższe wezwanie likwidator skarżącej nadesłał pismo z dnia 21 kwietnia 2012 r., w którym podniósł, że w związku z zajęciem przez policję na polecenie prokuratury wszystkich dokumentów skarżącej nie ma możliwości sporządzenia rachunku zysków i strat. Wyjaśnił ponadto, że skarżąca od czterech lat nie prowadzi działalności gospodarczej, nie ma lokalu ani rachunków bankowych, a wszystkie koszty pokrywa prywatnie likwidator skarżącej. Natomiast adres do korespondencji został grzecznościowo udostępniony przez jednego ze wspólników. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji wskazał, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a., a zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Następnie Sąd podniósł, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Sąd podkreślił przy tym, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, iż ciężar wykazania istnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (zob. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Tymczasem skarżąca mimo zobowiązania jej przez Sąd do przedłożenia szeregu dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową uchyliła się od tego obowiązku. Nie przedstawiła żadnych dokumentów, które uprawdopodobniłyby jej ciężką sytuację finansową. Następnie Sąd argumentował, że podniesiona przez skarżącą okoliczność, iż jej dokumentacja w 2008 r. została zajęta na potrzeby postępowania karnego nie ma żadnego znaczenia, bowiem z oczywistych względów dokumentacja odebrana skarżącej w 2008 r. nie mogła obrazować aktualnej sytuacji skarżącej, ani nawet z okresu ostatnich dwóch lat. W rezultacie okoliczność ta, w ocenie Sądu nie mogła usprawiedliwić i uwiarygodnić twierdzeń skarżącej, że nie dysponuje ona nawet bieżącymi sprawozdaniami finansowymi bądź dokumentami dotyczącymi zamknięcia rachunków bankowych, co – jak podała skarżąca – nastąpiło w 2009 r. Końcowo Sąd pierwszej instancji wskazał, że zajęcie dokumentów na potrzeby postępowania karnego nie pozbawiało skarżącej prawa do wystąpienia o wydanie z akt tego postępowania kserokopii lub odpisów z dokumentów. Przedstawione przez pełnomocnika skarżącej trudności związane z wystąpieniem o takie kserokopie lub odpisy, a mianowicie konieczność uiszczenia opłaty, duża liczba dokumentów oraz konieczność wskazania numerów kart z akt, nie mogą być uznane za zasadne. Skoro skarżąca wnioskuje o przyznanie prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością podjęcia działań także kłopotliwych i utrudnionych. Tymczasem, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, skarżąca nie podjęła żadnych działań, aby wykazać swoją sytuację materialną. Nie wykazała też, że choćby podjęła próbę uzyskania żądanych przez Sąd dokumentów. Nie godząc się z powyższym postanowieniem skarżąca, działając przez pełnomocnika – adwokata – złożyła zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucając w nim naruszenie art. 246 P.p.s.a. – poprzez przyjęcie, że skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w sytuacji, w której złożyła oświadczenie, że jedynym znanym jej mieniem, którego jest właścicielem, jest wierzytelność objęta niniejszym postępowaniem i w sytuacji, w której oświadczyła, że nie posiada środków finansowych, nieruchomości, rzeczy ruchomych i nie jest jej znana żadna wierzytelność (poza objętą niniejszym postępowaniem), która przysługiwałaby jej względem osób trzecich. Skarżąca oświadczyła również, że nie posiada rachunku bankowego. W uzasadnieniu zażalenia podniosła, że nielogiczna jest interpretacja art. 246 P.p.s.a. dokonana przez Sąd pierwszej instancji i sprowadzająca się do uznania, że to skarżąca ma udowodnić, że czegoś nie ma. Jej zdaniem, jedynym dowodem, który może przedstawić strona na okoliczność, że czegoś nie ma jest jej oświadczenie. Dodała, że nawet gdyby zwróciła się do prokuratury o uzyskanie odpisów dokumentów, które zabezpieczyła kosztowałoby to kilka tysięcy złotych (biorąc pod uwagę fakt, że jedna strona odpisu kosztuje 6 zł), a żeby uzyskać zwolnienie od tych kosztów musiałaby wystąpić ze stosownym wnioskiem, w wyniku którego zwrócono by się do niej o przedłożenie dokumentów i wykazów, których przedłożyć nie jest w stanie. Pełnomocnik podkreślił też, że nie jest mu znany rachunek bankowy spółki i żadne inne mienie Podniósł, że spółka od czterech lat nie prowadzi żadnej działalności, nie sporządza sprawozdań finansowych, nie ma żadnych należności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Jak słusznie zaznaczono w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, udzielenie stronie prawa pomocy, jako forma dofinansowania z budżetu państwa, winno mieć miejsce w wyjątkowych sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Powyższe stanowisko nie może budzić kontrowersji, jest bowiem ugruntowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. postanowienie NSA z dnia 26 sierpnia 2009 r. I FZ 130/09, jak i z dnia 10 stycznia 2005 r. FZ 478/04). W niniejszej sprawie skarżąca domagała się zwolnienia od kosztów sądowych. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym normuje art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że prawo pomocy osobie prawnej może być przyznane w zakresie częściowym jedynie wówczas, gdy podmiot ten wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zatem jedynym kryterium, jakie winno być brane pod uwagę przy ocenie takiego wniosku, winna być rzeczywista sytuacja majątkowa strony. Redakcja art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wskazuje też jednoznacznie, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków wystarczających na pokrycie kosztów związanych z uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie Sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie. Odmawiając uwzględnienia żądania Sąd pierwszej instancji argumentował, że spółka nie przedstawiła pełnej informacji o swojej sytuacji finansowej, co uniemożliwiło ocenę zasadności wniosku. Z tym stanowiskiem należy się zgodzić. Jak już wyżej zaznaczono, to wnioskodawca winien wykazać, że stan majątku uniemożliwia regulowanie należności sądowych. Powołanie się na okoliczność zabezpieczenia dokumentacji księgowej przez prokuraturę oraz gołosłowne oświadczenia likwidatora nie pozwalają w całości zobrazować tego w jakiej kondycji finansowej znajduje się spółka. Stąd zasadnie skarżąca została zobowiązana do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów. Sąd pierwszej instancji nie kwestionował faktu, że cała dokumentacja spółki została zabezpieczona na potrzeby prowadzonego postępowania karnego, przez co dostęp do niej stał się utrudniony. Jednakże Sąd zasadnie podkreślił, że nieprawdopodobne jest twierdzenie likwidatora, że nie dysponuje żadnymi dokumentami dotyczącymi aktualnej sytuacji majątkowej skarżącej. Warto też zauważyć, że dokumenty takie jak zeznania podatkowe za wcześniejsze lata, informacja o wysokości osiągniętego dochodu bądź straty, czy zaświadczenie o zamknięciu prowadzonego rachunku bankowego strona mogła uzyskać zwracając się do urzędu skarbowego i banku. Twierdzenie zatem, że spółka została całkowicie pozbawiona możliwości przedłożenia tego rodzaju dowodów nie może odnieść zamierzonego skutku. Tym bardziej, że wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu to na stronie ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., a Sąd pierwszej instancji nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla również, że do wyłącznej oceny Sądu należy uznanie czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej dokumentacji, to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Powyższe stanowisko ma o tyle istotne znaczenie w niniejszej sprawie, że ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy – mimo zaistnienia przesłanek ustawowych – od uznania sądów. Należy zatem przyznać rację Sądowi pierwszej instancji, że bierność skarżącej w zakresie wyjaśnienia jej sytuacji majątkowej zdecydowanie uniemożliwiła pełną ocenę tej sytuacji. W tym stanie rzeczy nie można zatem ponad wszelką wątpliwość uznać, że skarżąca wykazała, iż spełnia warunki wskazane w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy ze środków budżetowych. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.