II SA/Łd 1200/11

Dnia 13 marca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) Protokolant asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2012 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Ł. K. G. sprawy ze skargi L. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz L. R. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. Decyzją z dnia [...] r. Nr [....] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił L. R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wspomnianej wyżej ustawie. Zdaniem organu I instancji zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza wysiedlenie strony w okresie okupacji z miejsca stałego zamieszkania do miejscowości Z.. Nie potwierdza jednak wykonywania pracy przymusowej (z nakazu niemieckich władz okupacyjnych), której niepodjęcie groziło sankcjami karnymi. Matka i dziadkowie strony pracowali na rzecz właściciela nieruchomości, w której mieszkali. Praca ta wynikała wobec tego nie z przymusu administracyjnego, lecz z konieczności przeżycia w trudnych, niekiedy tragicznych warunkach okupacyjnej rzeczywistości i miała na celu otrzymanie wyżywienia bądź kartek na żywność, deputatów w naturze czy też wynagrodzenia na zaspokojenie minimalnych potrzeb żywnościowych, ubezpieczenia. Skoro zatem wykonywana praca miała charakter ekonomiczny, a nie jak wymaga tego przepis art. 2 pkt 2 ustawy charakter przymusowy, zasadne było wydanie decyzji o odmowie przyznania spornego świadczenia pieniężnego. Wnioskując o ponowne rozpatrzenie sprawy L.R. wyjaśniła, iż jako dziecko wraz z matką i dziadkami zostali wysiedleni z rodzinnej miejscowości B. i deportowani do pracy przymusowej u obywatela niemieckiego w miejscowości Z.. Stroną opiekowała się babcia, zaś jej matka ciężko pracowała. Mieszkali w dziurawym baraku, pełnym chłodu, niekiedy nie mieli co jeść. Podniosła, że matka jej wykonywała pracę z nakazu władz okupacyjnych. Po wojnie matka strony była rolniczką, nie pobierała jednak emerytury rolniczej, gdyż nie obowiązywała wówczas odpowiednia ustawa i dlatego też nie jest możliwe udowodnienie jej stażu pracy. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia organ przytoczywszy treść art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wskazał, że wysiedlenie z miejsca zamieszkania w czasie wojny nie stanowi represji w rozumieniu wspomnianej ustawy. W rozpoznawanej sprawie – w ocenie Kierownika – nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej. Jak wynika z zaświadczenia wydanego przez Archiwum Państwowe w Ł. Oddział w S. z dnia 14 lipca 2011 r. oraz ankiety skierowanej do Biura Dowodów Osobistych z dnia 16 czerwca 1955 r. L.R. w czerwcu 1941 r. wraz z całą rodziną została wysiedlona z rodzinnej miejscowości B. do miejscowości Z., z uwagi na to, iż władze okupacyjne zamierzały wybudować w B. poligon wojskowy. Matka i dziadek wnioskodawczyni pracowali u właściciela nieruchomości, u którego mieszkali, stroną natomiast opiekowała się babcia, która nie pracowała. L.R. wraz z babcią zbierały grzyby i jagody w lesie. Zdaniem Kierownika Urzędu podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w miejscowości B. była niewątpliwie formą represji. Świadczenie pieniężne przysługuje jednak nie z tytułu wysiedlenia i związanej z tym utraty domu czy gospodarstwa, czy też brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli bądź ubrań lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Fakt deportacji nie został jednak przez stronę dostatecznie udokumentowany, co uzasadniało wydanie decyzji o odmowie przyznania spornego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. L.R. wniosła o ponowne rozpatrzenie jej sprawy. Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 13 marca 2012 r. stawił się Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w Ł.– K. G., który wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z nieco innych powodów, niż w niej podniesione. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm. – przywoływanej dalej w tekście jako "p.p.s.a."), Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zadaniem Sądu administracyjnego jest zatem ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. utrzymująca w mocy własną decyzję tego organu z dnia [....] r. o odmowie przyznania L.R. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm. – przywoływanej dalej w tekście jako "ustawa o świadczeniu" bądź "ustawa"). W myśl wspomnianego przepisu represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Brzmienie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu nie budzi – w przekonaniu Sądu– problemów interpretacyjnych, wskazując wyraźnie, że przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego uzależnione jest od łącznego spełnienia następujących warunków. Po pierwsze, powinna nastąpić deportacja zainteresowanej osoby, czyli innymi słowy wywiezienie, w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub też z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Po drugie, celem deportacji powinno być wykonywanie pracy pod przymusem, czy też inaczej mówiąc z nakazu okupacyjnych władz niemieckich. Po trzecie, minimalny okres świadczenia pracy przymusowej na deportacji winien wynosić 6 miesięcy. O deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót (por: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04 ONSAiWSA 2005/1/15). Zatem w przypadku deportowanego z rodzicami małoletniego dziecka, niezdolnego do pracy ze względu na wiek, kryterium tym jest czas jego pobytu w miejscu deportacji rodziców do pracy przymusowej. Jak wynika z treści art. 4 ust. 1 ustawy, uprawnienie do rzeczonego świadczenia przyznawane jest na wniosek zainteresowanej osoby, zaopiniowany przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji w drodze decyzji administracyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że w toku każdego postępowania administracyjnego na organie administracji publicznej spoczywa obowiązek działania w oparciu o przepisy obowiązującego prawa. Stojąc na straży praworządności organ winien mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli z urzędu lub na wniosek stron podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do załatwienia sprawy, pamiętając przy tym, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Organ winien zatem w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, biorąc pod uwagę fakt, że dana okoliczność może zostać uznana za udowodnioną tylko na podstawie kompletnego i rzetelnie zebranego materiału dowodowego (art. 6, art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.). Sąd analizując zaskarżone rozstrzygnięcie w kontekście obowiązujących przepisów prawa i poczynionych wyżej uwag, stwierdził, że Kierownik Urzędu naruszył wskazane wyżej zasady procedowania w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wobec czego konieczne było usunięcie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia [....] r. Jak wynika z akt sprawy skarżąca L.R. (urodzona w 1937 r.) zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji w czerwcu 1941 r. do pracy przymusowej. Strona, jako czteroletnie wówczas dziecko wraz z matką i dziadkami została deportowana z miejscowości, w której dotychczas mieszkała – B. do miejscowości Z., gdzie jej matka wraz z dziadkiem pracowali u gospodarza. Wnioskodawczynią opiekowała się w tym czasie babcia, która chodziła z nią na grzyby i jagody. Do wniosku strona załączyła opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, ksero dowodu osobistego, zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Ł. OZ w S., potwierdzające wysiedlenie wszystkich mieszkańców wsi B. w celu utworzenia poligonu wojskowego oraz ankietę sporządzoną w 1955 r. celem otrzymania dowodu osobistego, z której wynika, że w 1939 r. strona mieszkała w miejscowości B., zaś w czasie okupacji w miejscowości Z.. Okolicznością niesporną jest ponadto, że skarżąca we wniosku nie wskazała jednoznacznie, że matka jej pracowała przymusowo u gospodarza będącego obywatelem niemieckim, pisząc ogólnikowo "mieszkaliśmy u gospodarza i pracowaliśmy w jego gospodarstwie". Dopiero we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona doprecyzowała wcześniejsze oświadczenie wskazując, że matka skarżącej pracowała przymusowo z nakazu władz okupacyjnych na rzecz Niemca. W oparciu o wspomniane dokumenty organ administracyjny odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, podnosząc w pierwszej z wydanych decyzji z dnia [...] r., że materiał dowodowy nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej z nakazu niemieckich władz okupacyjnych, której niepodjęcie groziło sankcjami karnymi (represjami), zaś w drugiej decyzji z dnia [...]r., będącej przedmiotem skargi, że wysiedlenie strony z miejsca zamieszkania miało związek z budową poligonu, wobec czego nie jest spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej, zwłaszcza że strona nie przedstawiła jakichkolwiek dokumentów na okoliczność deportacji. Autorytarny pogląd Kierownika Urzędu o niespełnieniu przez L. R. przesłanek uprawniających do przyznania wnioskowanego świadczenia w trybie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy, jest w ocenie składu orzekającego Sądu co najmniej przedwczesny, a co za tym idzie bezpodstawny, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę fakt, że organ pomimo spoczywających na nim obowiązków związanych z prowadzeniem postępowania administracyjnego nie wykazał się żadną aktywnością i pozostał zupełnie bierny. W konsekwencji nie zostały wyjaśnione i należycie udokumentowane istotne dla sprawy okoliczności, które mogły mieć zasadniczy wpływ na jej rozstrzygnięcie. Podkreślić przede wszystkim trzeba, że organ wydając negatywną dla strony decyzję, której uzasadnienie jest lakoniczne i dość ogólnikowe, nie dostrzegł potrzeby podjęcia jakichkolwiek czynności zmierzających do wyjaśnienia nieścisłości wynikających ze złożonego przez stronę wniosku, co do miejsca i osoby, na rzecz której matka strony i jej dziadek świadczyli pracę przymusową oraz jej charakteru. Fakt, że rzeczone postępowanie jest wszczynane na wniosek strony, do którego należy dołączyć dokumenty i dowody potwierdzające rodzaj i okres represji nie zwalnia organu z aktywności w dążeniu do rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy i skompletowania materiału dowodowego. W tym więc celu Kierownik Urzędu winien przesłuchać stronę bądź też wezwać ją do uzupełnienia w wyznaczonym terminie materiału dowodowego chociażby, poprzez złożenie zeznań świadków. Konieczne również było zweryfikowanie twierdzenia skarżącej o istnieniu w miejscowości Z. gospodarstwa rolnego pod zarządem obywatela niemieckiego, poprzez zwrócenie się do Archiwum Państwowego o wydanie stosownego zaświadczenia na tą okoliczność. Organ orzekający winien wreszcie rozważyć i ocenić treść wniosku L. R. o ponowne rozpatrzenie sprawy i podniesione w nim okoliczności związane z okresem deportacji i charakterem świadczonej przez jej matkę pracy przymusowej. Zdaniem Sądu ustalenie okoliczności co do warunków pracy, jej organizacji, sposobu kierowania do niej ma istotne znaczenie na gruncie rozpoznawanej sprawy, a sam fakt, że wysiedlenie z rodzinnej miejscowości B. miało swoją bezpośrednią przyczynę w budowie poligonu wojskowego nie daje wystarczających podstaw do wykluczenia możliwości jednoczesnego skierowania wysiedlanych z tych obszarów rodzin do pracy przymusowej w innych miejscowościach. Reasumując w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien z należytą starannością ustalić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne niezbędne do oceny, czy L.R. spełnia przesłanki przewidziane w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu, mając na względzie poczynione wyżej rozważania i przedstawioną ocenę prawną. Wyniki tychże ustaleń organ zobligowany będzie przedstawić w decyzji administracyjnej, której uzasadnienie winno odpowiadać wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji wyroku w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 p.p.s.a. m.ch.