I OZ 846/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 września 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 78/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie rozgraniczenia nieruchomości postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 18 września 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 78/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił E. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie rozgraniczenia nieruchomości. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż wnioskiem z 04.07.2012 r. E. S. ponownie w sprawie niniejszej wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Pierwszy wniosek tego skarżącego złożony dnia 08.02.2012 r. został prawomocnie oddalony, bowiem NSA postanowieniem z 30.05.2012 r. o sygnaturze I OZ 377/12 oddalił zażalenie na orzeczenie tutejszego sądu z 12.04.2012 r. oddalające w całości wniosek o przyznanie prawa pomocy (k. 89). W kolejnym wniosku skarżący wskazał, powtarzając częściowo treść swoich poprzednich pism, że samotnie prowadzi gospodarstwo rolne położone na bardzo słabych glebach, a orzeczeniem lekarza KRUS z 01.03.2012 r. został uznany za czasowo, całkowicie niezdolnego do pracy do marca 2013 r. To spowodowało utratę dochodowości gospodarstwa, gdyż zmuszony był ograniczyć ciężkie prace i wynająć robotników. Nadto w dniu 30.09.2011 r. został pobity, w wyniku czego przez kilka tygodni nie był zdolny do pracy. Wskutek deszczy w 2011 r. poniósł znaczne straty oszacowane na kwotę 12.300 zł, a skutki tych strat odczuwa do dziś. Wyjaśnił, że posiada rentę w wysokości 360 zł miesięcznie, w skład gospodarstwa wchodzi nieruchomość rolna o powierzchni 24 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m² z 1908r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Skarżący nie posiada zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Są prowadzone przeciwko niemu cztery postępowania egzekucyjne oraz jest zadłużony w [...] w W., wobec Spółki [...]w K. oraz wobec firmy [...] S.A. w Ł. W aktach znajduje się również, dołączone przez referendarza sądowego, wyjaśnienie skarżącego z dnia 30.07.2012 r. złożone do sprawy II SA/Bk 470/12, w którym – odpowiadając na wezwanie o sprecyzowanie swojej sytuacji materialnej – oświadczył, że posiada 8 sztuk bydła, w tym 4 krowy oraz dwa ciągniki rolnicze z lat 1989 i 1990, maszyny do uprawy ziemi, przyczepę rolniczą z 1973 r., kombajn do zbioru ziemniaków z 1989 r. oraz inne drobne maszyny niezbędne w gospodarstwie rolnym. Nie posiada samochodu osobowego, telewizora ani komputera. Jego wydatki na utrzymanie to miesięcznie około 1.050 zł, w tym: 650 zł - żywność, 160 zł – energia elektryczna, 30 zł – woda, 150 zł – telefon, 36 zł – wywóz nieczystości oraz sporadyczne kwoty na wizyty u lekarzy i lekarstwa, jak również na komunikację autobusową i kolejową oraz koszty korespondencji. Wyliczając wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa wskazał następujące kwoty: 9.000 zł - zakup nawozów mineralnych, 3.000 zł – olej napędowy, 300 zł – nawóz, 300 zł – opony do ciągnika, 1.200 zł – usługi, 450 zł – środki ochrony roślin. W ostatnich trzech miesiącach przed złożeniem wyjaśnienia sprzedał jedynie zboże za kwotę 1.600 zł, ale nie otrzymał zapłaty. Wskazał, że nie otrzymał dopłaty za rok 2012 r., a decyzja przyznająca tę dopłatę za rok 2011 r. została uchylona do ponownego rozpoznania. Wyjaśnił, że w gospodarstwie rolnym wiele wydatków nie jest dokumentowanych, stąd nie posiada rachunków. Zalega z zapłatami kilku podmiotom, w tym hurtowni nawozów mineralnych na kwotę około 9.300 zł. Do przedmiotowego wyjaśnienia dołączył decyzję o przyznaniu renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, decyzję z 09.05.2012 r. o uchyleniu decyzji o przyznaniu płatności obszarowych za rok 2011 r., orzeczenie o stwierdzeniu czasowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym do marca 2013 r., decyzję w sprawie zmiany wysokości łącznego zobowiązania pieniężnego na rok 2012 r. na kwotę 8 zł, trzy postanowienia komornika sądowego - wszystkie z 28.06.2012 r. na łączną kwotę 1.133, 89 zł wydane w trakcie prowadzonej egzekucji w oparciu o tytuły wykonawcze – wyroki sądowe, dwa zawiadomienia z 05.06.2012 r. o wszczęciu egzekucji na łączną kwotę 1.252, 54 zł, dwa tytuły wykonawcze dotyczące należności z tytułu opłaty za niezawarcie umowy ubezpieczenia OC – na łączą kwotę 830 zł oraz faktury VAT: z 17.04.2012 r. na kwotę 4.598 zł, z 12.06.2012 r. na kwotę 4.324, 50 zł, z 26.06.2012 r. na kwotę 621,60 zł – wszystkie opłacone gotówką. Postanowieniem z 10.08.2012 r. referendarz odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazując na obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, jak również na obowiązek ponoszenia kosztów sądowych referendarz ocenił, że skarżący nie wykazał, by znajdował się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów sądowych w sprawie niniejszej. Dysponuje znacznym majątkiem, posiada duże możliwości zarobkowe oraz reguluje zobowiązania finansowe na kwoty kilkutysięczne, przykładowo w okresie zbieżnym z datą złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy dokonał zapłaty kwoty 8.922, 50 zł wskazując jednocześnie w złożonym wniosku, że nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Zdaniem referendarza deklarowane wydatki przekraczają uzyskany dochód, co podaje w wątpliwość wiarygodność oświadczeń o sytuacji materialnej skarżącego. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył E. S. zarzucając dokonanie oceny sytuacji majątkowej w sposób daleki od bezstronności, w oderwaniu od treści przedłożonej dokumentacji, przy zupełnym braku znajomości zasad prowadzenia gospodarstwa rolnego i uwzględnianie płatności otrzymanej w 2011 r., którą już spożytkował. Wyjaśnił, że jego wydatki istotnie przekraczają dochody i stąd prowadzone są przeciwko niemu postępowania egzekucyjne. Również po pokryciu z dopłat obszarowych wydatków związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa – nie posiada obecnie żadnych środków finansowych, a nawet nie płaci za energię, czego dowodem jest przedłożone wezwanie dotyczące maja i marca 2012 r., a wystawione w czerwcu bieżącego roku. Wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wydając zaskarżone postanowienie Sąd pierwszej instancji wskazał, iż zastrzeżenia budzi wiarygodność przedstawionej przez skarżącego charakterystyki jego sytuacji materialnej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji przede wszystkim zwracają uwagę znaczne różnice w wysokości deklarowanych wydatków strony i osiąganych dochodów. Bazując wyłącznie na złożonych oświadczeniach należałoby przyjąć, że: w okresie ostatnich kilku miesięcy E. S. uzyskał następujące dochody – 360 zł renty (miesięcznie) oraz 1.600 zł ze sprzedaży zboża (jak wskazuje, kwota nieuiszczona), poniósł zaś następujące wydatki – 1.050 zł miesięcznie na własne utrzymanie, ponad 10.000 zł na utrzymanie gospodarstwa (vide k. 113 i 113 verte). Kilkutysięczna dysproporcja pozycji wydatków i dochodów jest wyraźnie widoczna i nie została ona, w ocenie sądu, wytłumaczona w sposób przekonujący. Skarżący wyjaśniając ten brak zbilansowania wskazuje, że rzeczywiście więcej wydaje niż zarabia i dlatego prowadzone są przeciwko niemu postępowania egzekucyjne. Sąd pierwszej instancji zauważył, że wskazane jako egzekwowane przymusowo kwoty to głównie nieuiszczone koszty postępowania komorniczego, grzywna i koszty sądowe oraz koszty niezawarcia umowy OC, a więc w znacznej części niezwiązane bezpośrednio z comiesięcznymi wydatkami na prowadzenie gospodarstwa rolnego takimi jak zakup olejów napędowych, koszty naprawy maszyn, zakup nawozów. Jednoczesny brak w aktach sprawy dokumentów świadczących o jakimkolwiek zadłużeniu związanym z konkretnymi wydatkami na codzienną działalność rolniczą nie pozwala przyjąć, że strona ponosi z tytułu jej prowadzenia wydatki niemające pokrycia w uzyskiwanych dochodach. Co prawda skarżący wskazuje, że jest zadłużony u wielu podmiotów, w tym w hurtowni nawozów mineralnych na kwotę 9.300 zł, jednak nie przedkłada na tę okoliczność żadnego zaświadczenia, co nie pozwala uznać tego wyjaśnienia za odzwierciedlającego rzeczywisty stan rzeczy. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż powyższe wątpliwości co do rzetelności przedstawienia faktycznej sytuacji materialno – dochodowej skarżącego pogłębia następujący fakt. Skarżący przedłożył dokument wezwania do zapłaty za energię elektryczną wystawiony w czerwcu 2012 r. i zadeklarował brak dochodów z tytułu sprzedaży płodów rolnych, a jednocześnie przedłożył trzy faktury na łączną kwotę wydatków ponad 9.400 zł, z czego dwie z czerwca 2012 r. zapłacone gotówką na kwotę łączną ponad 4.800 zł (z 26.06.2012 r. i 12.06.2012 r.). Zastrzeżenia co do wiarygodności oświadczeń strony budzi więc z jednej strony fakt deklarowania braku jakichkolwiek środków finansowych wobec rzekomego nieuzyskiwania zapłaty za sprzedane płody rolne i niewypłacenie dopłaty obszarowej za rok 2012, a z drugiej strony regulowanie gotówką kilkutysięcznych kwot. Z dokumentów dołączonych do zażalenia na pierwsze postanowienie o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy wynika, że również w marcu i kwietniu 2012 r. regulował on swoje należności gotówką (vide dwie faktury z 23.04.2012 r., i jedna z 30.03.2012 r. na łączną kwotę 1.800 zł, k. 78, 7981). W ocenie Sądu pierwszej instancji powyższe podważa wiarygodność złożonych oświadczeń i uniemożliwia ustalenie, że skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami uzasadniającymi pokrycie kosztów sądowych. Przedmiotowe koszty nie mogą być zaspokajane w ostatniej kolejności, po wszystkich innych. Jeśli strona decyduje się na zainicjowanie postępowania sądowego, to powinna liczyć się z koniecznością ich poniesienia, chyba że wykaże brak możliwości w tym zakresie, co w sprawie niniejszej nie nastąpiło. Sąd pierwszej instancji wziął również pod uwagę przedłożone przez stronę orzeczenie o okresowej, całkowitej niezdolności do pracy do marca 2013 r. i nie negował faktu związanych z tym trudności w prowadzeniu gospodarstwa. Jednak zdaniem tego Sądu wyłącznie ta okoliczność nie może przesądzić, w kontekście całokształtu przedstawionych oświadczeń i dokumentacji, o braku środków na pokrycie kosztów sądowych. Ponadto skarżący jednocześnie wskazał, iż najmuje do pomocy pracowników. Oznacza to, że jest w stanie pokryć koszty z tym związane, a to po raz kolejny wskazuje, iż uzyskuje dochody wyższe niż deklarowane. W zażaleniu z dnia 14 października 2012 r. E. S.i zarzucił powyższemu postanowieniu brak rzetelnej oceny sytuacji osobistej i materialnej jego osoby, samotnie prowadzącej gospodarstwo rolne i jednocześnie uznanej za czasowo niezdolną do pracy w tym gospodarstwie z powodu wady serca. Ponadto wskazał na bezpodstawne przyjęcie, że posiada nieujawnione środki finansowe, którymi może pokryć koszty sądowe i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, a także dowolną ocenę oświadczeń i dowodów z dokumentów przez niego przedłożonych, a świadczących o bardzo trudnej sytuacji materialnej i niemożności ponoszenia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że jak wynika z akt sprawy, postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy toczy się w rozpoznawanej sprawie po raz drugi. Poprzednie zakończyło się na mocy postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt I OZ 377/12, w którym to Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy. W orzeczeniu tym Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że z przedstawionych przez skarżącego dokumentów nie sposób stwierdzić, czy jego obecna sytuacja materialna jest trudna, jak również, czy tak jak twierdzi, nie otrzymał środków z dopłat bezpośrednich lub innych nieujawnionych źródeł. Skarżący nie wykazał również, jakie w okresie przed złożeniem wniosku ponosił wydatki, ograniczając się zasadniczo do ich wymienienia. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że wprawdzie skarżący dołączył do zażalenia kilka aktualnych faktur, które potwierdzają poniesienie przez niego wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, nie mogą one być jednak uwzględnione. Naczelny Sąd Administracyjny bowiem dokonuje kontroli orzeczenia wydanego przez Sąd pierwszej instancji, nie rozpoznaje natomiast ponownie wniosku strony o przyznanie prawa pomocy. Nie może zatem uwzględniać nowych podnoszonych dopiero na etapie postępowania zażaleniowego dowodów. Przytoczone stanowisko dotyczy również złożonego przez stronę wypisu z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy z dnia 1 marca 2012 r. potwierdzającego całkowitą niezdolność skarżącego do pracy w gospodarstwie rolnym do marca 2013 r., które może mieć znaczenie przy ponownym rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, iż na gruncie niniejszej sprawy przyznanie prawa pomocy na podstawie ponownie złożonego wniosku będzie możliwe, jeżeli zmieniła się sytuacja majątkowa lub rodzinna strony i w nowym stanie faktycznym spełnione będą przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. (B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX, 2009, wyd. III.). Stanowi o tym art. 165 p.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane w skutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z treści kolejnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 6 lipca 2012 r., złożonego po powtórnym wezwaniu do uiszczenia stosownego wpisu oraz z kolejnego formularza PPF złożonego w dniu 2 sierpnia 2012 r. wynika, iż skarżący przywołał fakty znane Sądowi w momencie prawomocnego oddalenia wcześniejszego wniosku tj., że samotnie prowadzi gospodarstwo rolne położone na bardzo słabych glebach, że w dniu 30.09.2011 r. został pobity, w wyniku czego przez kilka tygodni nie był zdolny do pracy. Ponadto skarżący powtórnie wskazał, iż wskutek deszczy w 2011 r. poniósł znaczne straty oszacowane na kwotę 12.300 zł, a skutki tych strat odczuwa do dziś. Także powtórnie skarżący przywołał okoliczność, że utrzymuje się z renty, nie posiada zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych oraz, że prowadzone są przeciwko niemu postępowania egzekucyjne. W kontekście powyższego należy uznać, że stan materialny strony nie zmienił się w taki sposób, aby można było mówić o powstaniu okoliczności powodujących możliwość dokonania odmiennej oceny ponowionego wniosku, niż poczyniona w prawomocnym postanowieniu oddalającym wcześniejszy wniosek na podstawie art. 165 p.p.s.a. Z treści ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika również, że jedyną nową okolicznością faktyczną, którą skarżący podniósł było orzeczenie lekarskie potwierdzające całkowitą niezdolność skarżącego do pracy w gospodarstwie rolnym do marca 2013 r. Jak słusznie stwierdził Sąd pierwszej instancji, okoliczność ta nie może mieć istotnego znaczenia na gruncie całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, jednoznacznie wskazujących na posiadanie przez skarżącego zasobów finansowych, umożliwiających pokrycie opłat sądowych. Świadczy o tym chociażby wskazany w kolejnym formularzu PPF fakt prowadzenia przez skarżącego najmu osób do pomocy w prowadzeniu gospodarstwa, co oznacza, że posiada on środki finansowe na pokrycie kosztów z tym związanych, a których to środków skarżący nie ujawnił w toczącym się postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy. W konsekwencji należało uznać, że rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji oddalające kolejny wniosek strony o przyznanie prawa pomocy było zasadne i nie naruszało prawa. Mając powyższe na uwadze, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.