II FZ 589/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Płusa, , , po rozpoznaniu w dniu 20 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. C. i B. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 maja 2012 r. sygn. akt I SA/Kr 2023/11 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. Ci. i B. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 6 października 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 25 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 2023/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek B. C. i M. C. (dalej jako "Skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, w sprawie ze skargi Skarżących na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 6 października 2011 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji podał, iż Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazali, że pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z córką (ur. 2009 r.) oraz dwoma synami (ur. 1994 i 1999 r.). Skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a w 2011 r. poniósł z tego tytułu stratę w wysokości 13 607 zł przy przychodzie na poziomie 187 000 zł. Podstawa jego opodatkowania z tytułu dostawy towarów oraz świadczenia usług na terytorium kraju w miesiącu grudniu 2011 r. wyniosła 4 076 zł. Skarżąca jest właścicielką nieruchomości stanowiącej działkę o pow. 0,2 ha sklasyfikowanej jako grunty orne, która obciążona jest dwoma hipotekami przymusowymi kaucyjnymi na rzecz Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w M., na kwotę 82.388 zł oraz na kwotę 127.727 zł. W dziale IV księgi wieczystej obejmującej przedmiotową nieruchomość wpisane są też trzy wzmianki o wnioskach. Skarżąca wydzierżawiała tę nieruchomość i otrzymuje z tego tytułu czynsz w wysokości 500 zł miesięcznie. W 2011 r. uzyskała z tego tytułu 4 500 zł. Małżonkowie są właścicielami spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego o pow. 62,90 m2., za które czynsz wynosi 457,18 zł miesięcznie, opłata za prąd - 252,74 zł (faktura z dnia 4 grudnia 2009 r.) a opłata za gaz za okres od dnia 2 marca 2011 r. do września 2011 r. wyniosła - 170,55 zł. Z zaświadczenia wydanego w dniu 10 lutego 2012 r. przez Starostwo Powiatowe w M. Wydział Komunikacji wynika, że Skarżący figuruje jako właściciel samochodu osobowego Audi A8 4.2 Quattro rok prod. 2000 oraz przyczepy ciężarowej "Sam" rok prod. 1997. Skarżący oświadczył jednak, że pojazdy te zostały sprzedane w 2006 r., a na tę okoliczność przedłożył fakturę VAT dotyczącą sprzedaży Audi A8 4.2 Quattro za kwotę 10 000 zł i kserokopię spisanej ręcznie umowy sprzedaży przyczepy "Sam" obywatelowi Ukrainy za 1 600 zł. Po rozpoznaniu wniosku, mając na uwadze dostarczone dokumenty źródłowe, postanowieniem z dnia 20 marca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek Skarżących o zwolnienie od kosztów sądowych. Wobec wniesienia sprzeciwu przez Skarżących ww. postanowienie utraciło moc. W odpowiedzi na wezwanie Sądu przesłano oświadczenie, z którego wynika, że miesięczne koszty utrzymania rodziny Skarżących wynoszą ok. 1 990,38 zł, Skarżąca pozostaje na bezpłatnym urlopie wychowawczym. W związku z utratą czynszu dzierżawnego (po wypowiedzeniu umowy przez dzierżawcę), jedynym źródłem utrzymania Skarżących jest obecnie zasiłek w wysokości 730 zł, zaś brakujące środki finansowe pozyskują od matki Skarżącej. Skarżący podali też, że nie posiadają rachunków bankowych z chwilą zajęcia ich przez Urząd Skarbowy. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy w wymienionym na wstępie postanowieniu z dnia 25 maja 2012 r. Sąd pierwszej instancji przytoczył regulację zawartą w art. 199 i art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a." i wskazał, że prawo pomocy, przysługuje w całości osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w części - gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu pierwszej instancji, Skarżący nie wykazali, wbrew stwierdzeniom zawartym w sprzeciwie, iż nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. W dalszej kolejności Sąd argumentował, iż oświadczenie o wypowiedzeniu umowy dzierżawy jest gołosłowne, gdyż wnioskodawcy nie przedłożyli żadnego dokumentu, który potwierdzałby ich twierdzenie. Umowa dzierżawy nie zawierała żadnych postanowień związanych z jej wypowiedzeniem, a zatem w tym zakresie zastosowanie powinny znaleźć uregulowania k.c. Zdaniem Sądu powołującego się na art. 704 k.c., w świetle faktu, że wnioskodawcy byli prawnie zabezpieczeni przed utratą z dnia na dzień dochodu z czynszu dzierżawnego, które to uprawnienie powinni szczególnie egzekwować w sytuacji trudności finansowych i jednocześnie nie przedstawili Sądowi żadnego dowodu na to, że umowa dzierżawy została rzeczywiście wypowiedziana, ich twierdzenie o utracie przedmiotowego dochodu należało uznać za nieuprawdopodobnione. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na nieścisłości w oświadczeniach Skarżących, dotyczących ich sytuacji majątkowej i stwierdził, że te nieścisłe oświadczenia doprowadziły Sąd do przekonania, iż Skarżący osiąga jakiś dochód, choć jego wysokości nie chciał ujawnić. Jednocześnie sytuacja, w której Skarżąca pozostaje na bezpłatnym urlopie wychowawczym, gdy rodzina ma problemy finansowe, a dzieci mają w chwili obecnej 4,13 i 18 lat nasuwa wątpliwości co do pełnego wykorzystania jej możliwości zarobkowych. Sąd zauważył także, iż będący na utrzymaniu Skarżących najstarszy syn w bieżącym roku ukończył bądź ukończy 18 lat, a w pismach nie podano żadnych informacji na jego temat. Ponadto Sąd odnosząc się do kwestii rachunków bankowych, wskazał na kolejne nieścisłości i wyraził wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia Skarżącego o braku rachunków bankowych, gdyż taka sytuacja w realiach dzisiejszego obrotu gospodarczego jest mało prawdopodobna. Następnie Sąd wyraził stanowisko, iż fakt, że Skarżący korzystają z usług profesjonalnego pełnomocnika wiąże się nieodzownie z koniecznością pokrycia kosztów takiej pomocy. To z kolei rzutuje na obraz rzeczywistych możliwości finansowych Skarżących. Trudno też dopuścić sytuację, w której strona przeznacza środki finansowe na pokrycie wynagrodzenia pełnomocnika, do ustanowienia którego nie jest zobowiązana, a jest zwolniona od ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w ramach którego badana jest prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia w oderwaniu od zgłaszanych przez stronę zarzutów, co gwarantuje dogłębne zbadanie sprawy, nawet, gdy skarga nie została sporządzona przez profesjonalistę. W zażaleniu Skarżący podnieśli, że Sąd pierwszej instancji nie zweryfikował okoliczności, które podali we wniosku, a niedanie wiary faktom podanym we wniosku i sprzeciwie nie jest przesłanką wystarczającą do wydania postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Należy zauważyć, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Ciężar dowodu spoczywa więc na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i która ma wykazać, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Aby przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej było możliwe sąd musi więc dokonać oceny, czy wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki rzeczywiście zaistniały. Trzeba pamiętać, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił wniosek Skarżących, dokonał wnikliwej analizy ich sytuacji majątkowej oraz prawidłowo przedstawił przesłanki, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Rację ma Sąd pierwszej instancji wskazując na nieścisłości w oświadczeniach Skarżących odnośnie stanu ich finansów. W niniejszej sprawie niewątpliwie przedstawione przez Skarżących informacje nie dawały pełnego obrazu ich sytuacji finansowej. W szczególności dotyczy to kwestii związanych z posiadanymi rachunkami bankowymi, uzyskiwaniem dochodów przez Skarżącego oraz rozwiązaniem umowy dzierżawy. Już choćby te okoliczności wykluczają przyznanie prawa pomocy; dla jego przyznania Sąd musi bowiem dysponować pełnym obrazem sytuacji finansowej i materialnej podmiotu, który o pomoc państwa się ubiega. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Należy podkreślić, że to do oceny sądu należy uznanie, czy strona wykazała, że spełnia stosowne przesłanki przyznania prawa pomocy. W związku z tym Skarżący powinni liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania im prawa pomocy. W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu pierwszej instancji, że przedstawione przez Skarżących dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a.