I FZ 210/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka - Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 kwietnia 2012 r. sygn. akt I SA/Kr 1069/11 oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skarg B. C. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 26 kwietnia 2011 r. nr [...] oraz nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień oraz czerwiec 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 1069/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270), dalej zwanej jako P.p.s.a., oddalił wniosek B. C. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skarg na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 26 kwietnia 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień oraz czerwiec 2005 r. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że skarżący pismem z dnia 2 stycznia 2012 r. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów postępowania sądowego. We wniosku podniósł, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną (ur. 1970 r.), córką (ur. 2009 r.) oraz dwoma synami (ur. 1994 i 1999 r.). Prowadzi działalność gospodarczą, a w 2011 r. poniósł z tego tytułu stratę w wysokości 13.607 zł przy przychodzie na poziomie 187.000 zł. Podstawa jego opodatkowania z tytułu dostawy towarów oraz świadczenia usług na terytorium kraju w grudniu 2011 r. wyniosła 4.076 zł. Małżonka skarżącego jest właścicielką nieruchomości stanowiącej działkę o pow. 0,2 ha położonej w Dobczycach, sklasyfikowanej jako grunty orne. Nieruchomość ta obciążona jest dwoma hipotekami przymusowymi kaucyjnymi na rzecz Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego w M., na kwotę 82 388 zł. oraz na kwotę 127 727 zł. W dziale IV księgi wieczystej obejmującej tę nieruchomość wpisane są też trzy wzmianki o wnioskach. Małżonka skarżącego wydzierżawia tę nieruchomość i otrzymuje z tego tytułu czynsz w wysokości 500 zł. miesięcznie. W 2011 r. uzyskała w ten sposób 4.500 zł. Małżonkowie są właścicielami spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego o pow. 62,90 m2 położonego w D. na os. P.. Czynsz za to mieszkanie wynosi 457,18 zł., miesięcznie, opłata za prąd 252,74 zł (faktura z 4 grudnia 2009 r.), a opłata za gaz za okres od dnia 2 marca do września 2011 r. wyniosła 170,55 zł. Z zaświadczenia wydanego przez Starostwo Powiatowe w M. dnia 10 lutego 2012 r. wynika, że skarżący figuruje w ewidencji jako właściciel samochodu osobowego Audi A8 4.2 Quattro, rok prod. 2000 oraz przyczepy ciężarowej Sam (rok prod. 1997). Skarżący oświadczył, że pojazdy te zostały sprzedane w 2006 r. i na tę okoliczność przedłożył fakturę VAT 154/10/2006 dotyczącą sprzedaży Audi A8 4.2 Quattro za kwotę 10 000 zł. oraz kserokopię spisanej ręcznie umowy sprzedaży przyczepy (za 1 600 zł). Postanowieniem z dnia 20 marca 2011 r., referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. W jego ocenie, przedstawiony przez skarżącego stan faktyczny nie uzasadniał przyznania mu prawa pomocy. Skarżący nie przesłał spisu miesięcznych wydatków rodziny, do czego był zobligowany, a nadesłanie samych rachunków nie stanowiło wypełnienia tego obowiązku, zwłaszcza, że niektóre z nich dotyczą roku 2009. Poza tym nie jest wiadome, nawet w przybliżeniu, jaką sumę rodzina skarżącego przeznacza na żywność, środki czystości i inne potrzeby. Nie sposób również ustalić dochodów rodziny skarżącego, albowiem jego małżonka osiąga dochód niewystarczający na bieżące opłaty, które przecież są w pewien sposób pokrywane. Referendarz wskazał ponadto, że wykazanie straty w zeznaniu podatkowym nie musi oznaczać braku środków finansowych, a jest jedynie rozliczeniem oznaczającym brak dochodu do opodatkowania, nie zaś dowodem utraty płynności finansowej. Wątpliwości co do wiarygodności informacji podanych przez skarżącego wzbudził także brak rachunku bankowego skarżącego prowadzącego działalność gospodarczą i osiągającego przychód 187.000 zł. Nie godząc się z powyższym orzeczeniem skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, w którym podtrzymał stanowisko wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji powołał się na treść art. 246 § 1 P.p.s.a. i wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji argumentował, że skarżący jest przedsiębiorcą, który prowadzi działalność gospodarczą. A zatem istnieje domniemanie faktyczne, że działalność ta nadal jest opłacalna, bowiem w przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności lub jej zawieszenie, gdyż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Skoro przedsiębiorca prowadzi działalność, to uzyskuje przychody, a więc zasadniczo może z nich pokryć koszty sądowe, a jeśli faktycznie jej nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje ani nie zawiesza, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Dodał również, że sam fakt ponoszenia straty nie musi przemawiać za brakiem posiadania dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Ponadto Sąd zauważył, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących wyjaśnień musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tymczasem, jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, skarżący ani w reakcji na zarządzenie z dnia 23 stycznia 2012 r., ani w sprzeciwie od orzeczenia referendarza sądowego nie przedstawił informacji pozwalających na rzetelne ustalenie jego sytuacji majątkowej. Z przekazanych informacji wynika, że pięcioosobowa rodzina skarżącego utrzymuje się wyłącznie z czynszu dzierżawnego w wysokości 500 zł miesięcznie. Jedynym udokumentowanym wydatkiem (aktualnym) są opłaty mieszkaniowe w kwocie 457,18zł, a także w miarę aktualnymi wydatkami są: opłata za wodę z 3 listopada 2011 r. w kwocie 700 zł oraz 175,55 zł tytułem opłaty za gaz z października 2011 r. Kwoty te przewyższają albo są zbliżone do wykazanych dochodów gospodarstwa domowego. Jednak nie wskazano wysokości innych wydatków jak choćby na wyżywienie, odzież, leki, edukację dzieci, transport itd. Zdaniem Sądu przedstawione przez skarżącego dane sugerują, że jego rodzina nie zaspokaja takich potrzeb, co zrodziło wątpliwości w przedmiocie wiarygodności informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że dane przedstawione przez skarżącego są niewystarczające do oceny, czy jest on w stanie ponieść koszty sądowe, tj. koszt wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 400 zł. Według sądu skarżący nie wykazał wystąpienia przesłanek warunkujących przyznanie mu prawa pomocy. W szczególności nie wykazał on swojej sytuacji materialnej, poprzez wskazanie wysokości miesięcznych wydatków, co czyni niewiarygodnymi podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy dochody gospodarstwa domowego. Na powyższe postanowienie B. C., działając za pośrednictwem pełnomocnika – adwokata, złożył zażalenie, w którym wniósł o jego uchylenie w całości, wydanie postanowienia o zwolnieniu z kosztów postępowania skarżącego względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że nie jest w stanie w chwili obecnej pokryć kosztów postępowania. Powodem takiego stanu rzeczy są czynności organów podatkowych, które doprowadziły do paraliżowania prowadzonej przez niego działalności gospodarczej bowiem organ egzekucyjny zajął posiadane przez niego rachunki bankowe. Dodał, że jego stan majątkowy został szczegółowo opisany w oświadczeniu majątkowym oraz w sprzeciwie, a wydatki miesięczne na poczet gospodarstwa domowego są wiarygodne. Końcowo wskazał, że na poziom wydatków mają wpływ dokonane zajęcia majątku skarżącego i jego rodziny przez organy podatkowe. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Z możliwości określonej w art. 255 P.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o przedłożenie odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Strona nie spełniła jednak wezwań Sądu w pełni, więc brak wymaganych dokumentów oraz wyjaśnień uniemożliwił temu Sądowi obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny dokumentacji, powinna liczyć się z tym, że Sąd ten nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Trzeba w tym miejscu podkreślić bowiem, że zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu właściwie ocenił wniosek skarżącego. Należy zauważyć, że skarżący mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych, uchylił się od przedłożenia tych dokumentów. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy ( zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – publ. www.nsa.gov.pl ). Za niewystarczającą należy uznać również argumentację o wszczętym postępowaniu egzekucyjnym, podniesioną na etapie postępowania zażaleniowego. Same bowiem twierdzenia skarżącego bez poparcia ich stosownymi dokumentami nie przekonują Sądu i nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej. Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności należy przyjąć, że strona nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jej sytuacja majątkowa i tym samym uniemożliwiła przeprowadzenie analizy jej zdolności płatniczych. W takiej sytuacji niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o stanie majątkowym miało decydujący wpływ na dokonane przez Sąd oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Oceny tej nie podważono także w zażaleniu. Nie przedstawiono bowiem dodatkowych wyjaśnień i dokumentów - obok tych, które brane były pod uwagę przez Sąd pierwszej instancji - mogących mieć wpływ na ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne oraz niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym, w takiej sytuacji Sąd uprawniony był do uznania wniosku o przyznanie prawa pomocy za nieuzasadniony. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.