IV SA/Po 1236/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska (spr.) Sędziowie WSA Donata Starosta WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Joanna Andrzejak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2012 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] października 2011 r. [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącej A.S kwotę [...][...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznej Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej ustawa), po rozpatrzeniu wniosku A.S., decyzją z dnia [...] sierpnia 2011. nr [...] odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Kierownik Urzędu wskazał, że w myśl ustawy znowelizowanej w dniu 20 kwietnia 2011 r. represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy ). W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, iż ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do świadczenia do osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja/wywiezienie) w stosunku do obowiązujących powszechnie przepisów. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów uznając, iż pojęcie "deportacja" nie ma legalnej definicji, stwierdził że wyróżniające znaczenie ma znaczna odległość pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania a miejscem, w którym była wykonywana praca przymusowa. Mając powyższe na uwadze w decyzji stwierdzono, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza deportacji (w rozumieniu powyższych rozważań) wnioskodawczyni do pracy przymusowej. Wskazano przy tym na fakt wykonywania pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (w miejscowości D.S.) oraz świadczenia pracy w znanej okolicy, niedaleko rodziny i znajomych. A.S. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, iż została zmuszona do pracy jako 12 letnie dziecko. Skarżąca wskazała również, że pomimo niewielkiej odległości (ok. 10 km) nie mogła kontaktować się z rodziną. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wskazał, iż wnioskodawczyni pracowała w domu W.P. i opiekowała się dziećmi oraz zajmowała się zwierzętami gospodarczymi. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, iż badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oceniono charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Kierownik Urzędu stwierdził, iż skarżąca została wprawdzie zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości. Ponadto wnioskodawczyni nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Skoro więc skarżąca wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało - zdaniem Kierownika Urzędu - odmówić jej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak przesłanki w postaci deportacji w rozumieniu przepisów ustawy. A.S., kwestionując powyższe rozstrzygnięcie wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, podnosząc argumenty tożsame z zawartymi we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zasadniczą kwestią w przedmiotowej sprawie jest ocena decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiającej A.S. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Podstawę prawną powyższej decyzji stanowił art. 2 pkt 2 ustawy, zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku Lu z tego terytorium, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r. Nr 220, poz. 1734) stwierdzono, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji, organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia czy skierowanie skarżącej do pracy w gospodarstwie rolnym w D.S. spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Zdaniem Sądu, wbrew podkreśleniu przez organ II instancji, iż oceniając stan faktyczny niniejszej sprawy pod kątem przesłanek deportacji, nie opierał się na kryterium terytorialnym (odległości), w istocie do tego aspektu przymusowej pracy ograniczył swoje badanie. Z faktu niewielkiej odległości między dotychczasowym miejscem zamieszkania i miejscem świadczenia pracy, organ wysnuł wniosek, że nie zachodzą w przedmiotowej sprawie okoliczności, które można by uznać za wskazujące na "wyrwanie ze środowiska": zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Organ administracyjny zaniechał jednak przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż praca wykonywana w pobliżu miejsca zamieszkania nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Orzekający Sąd jest zdania, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy, Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (jt: Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie bowiem z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 kpa szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. Stwierdzić także należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie odniósł się w pełni do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, co jest sprzeczne z unormowaną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy". Jak już wskazywano, w myśl tej zasady, organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. W szczególności jest obowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., SA 810/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 45). Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem w uzasadnieniu decyzji obu instancji, poza powołaniem się na fakt wywiezienia skarżącej do gospodarstwa W.P. znajdującego się w D.S., nie oceniono pozostałych przesłanek wskazanych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, pozwalających na ocenę czy skarżącej przysługuje uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej, uregulowane w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Powyższe dotyczy w szczególności podnoszonych przez skarżącą, m.in. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, kwestii wieku i braku możliwości kontaktu z rodziną. Skład orzekający, przytaczając powyższą ocenę zaskarżonej decyzji, wpisuje się w linię orzeczniczą sądów administracyjnych zapadłych w sprawach świadczeń pieniężnych w związku z deportacją, w których za wadę decyzji uznaje się schematyczne rozpoznanie sprawy, akcentujące znaczenie kryterium odległości i na podstawie tej okoliczności uznające, iż nie zachodzą przesłanki deportacji (zob. wyrok WSA z 27.09.2011r., sygn. akt II SA/Po 625/11 oraz wyrok WSA z 10.08.2011 r., sygn. akt II SA/Łd 678/11; oba wyroki: cbois.nsa.gov.pl). Mając na uwadze wskazane wyżej naruszenia zasad postępowania, organ administracji publicznej rozpoznając ponownie sprawę, przed wydaniem decyzji powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie czy wywiezienie do wsi D.S. wiązało się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto organ odniesie się do okoliczności podniesionych przez skarżącą w złożonym przez nią wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Uwzględniając powyższe, Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2004r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach (pkt 2 wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 ppsa, a o wykonalności na podstawie art. 152 ppsa.