I GZ 168/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia B. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 18 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wr 230/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. D. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we W. Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. postanowieniem z 18 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wr 230/12, odmówił B. D. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z [...] grudnia 2011r., nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego, z następującym uzasadnieniem. W dniu 7 marca 2012 r. B. D. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podając w uzasadnieniu, że w 2007 r. zostało wszczęte wobec niego postępowanie kontrolne w zakresie rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania i prawidłowości obliczania oraz wpłacania podatku od towarów i usług i podatku akcyzowego za lata 2005-2006. Organy podatkowe dokonały zabezpieczenia jego rachunków bankowych, wskutek czego nastąpił spadek obrotów prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa. W konsekwencji wnioskodawca zaprzestał płacenia na bieżąco rachunków, co spowodowało rozwiązanie łączących go ze S. P. i B. B. umów oraz skierowanie do niego roszczeń na łączną kwotę 1.000.000 zł. Sąd I instancji podniósł, że z załączonego do wniosku oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną (obecnie po rozwodzie) i trzema córkami (aktualnie na utrzymaniu pozostają dwie małoletnie córki). Posiada mieszkanie 50 m2 oraz działkę zabudowaną stacją paliw. Dochody całej rodziny wnioskodawca oszacował na kwotę 2.000 zł z tytułu dzierżawy oraz podał, ze nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro. Z załączonych do wniosku druków wynika, że kwota łączna zajętych oszczędności zgromadzonych na rachunkach różnych banków wynosi 4.455.825,5 zł. Ponadto przedstawiono również szereg wystawionych tytułów wykonawczych. Skarżący, wezwany do nadesłania dodatkowych dokumentów, przedstawił: a) deklarację PIT-36 za 2010 r., w której wykazał przychód w wysokości 21.816,44 zł przy kosztach uzyskania przychodu w wysokości 28.163,23 zł, a w przypadku żony przychód w kwocie 7.800 zł; b) oświadczenie spółki [...] o wysokości czynszu dla wnioskodawcy za dzierżawę stacji paliw (500 zł), zajętego przez A. S., Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Ś.; c) odpis wyroku Sądu Rejonowego w Ś. z dnia 20 września 2010 r., sygn. akt II Ks 5/10, na mocy którego został uniewinniony od czynu z art. 57 § 1 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s., polegającego na niewpłacaniu w terminie podatku od towarów i usług za niektóre miesiące 2008 i 2009 r. Wnioskodawca wyjaśnił, że niska wysokość czynszu z tytułu dzierżawy stacji benzynowej jest spowodowana wzajemnymi rozliczeniami z dzierżawcą, który potrąca sobie nakłady dokonane na remont stacji i jej dostosowanie do obowiązujących przepisów. Z jego oświadczeń wynika, że w grudniu 2011 r. oraz w styczniu i lutym 2012 r. przychody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniosły 500 zł miesięcznie, przy kosztach odpowiednio rzędu: 2381,46 zł, 2867,68 zł i 2214,21 zł. Wskazał również, że wynajmuje mieszkanie i dom, łącznie za 1.300 zł, a miesięczne wydatki wynoszą 800 zł. Ponadto kwotę około 500 zł miesięcznie przeznacza na pokrycie potrzeb swoich małoletnich córek. Wnioskodawca podkreślił przy tym, że nie korzysta z Pomocy Społecznej i innych form wparcia, a jego pełnomocnik działa obecnie pro publico bono. Postanowieniem z 4 kwietnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozpoznając ponownie wniosek skarżącego w wyniku wniesionego sprzeciwu na powyższe postanowienie, Wojewódzki Sąd Administracyjny wezwał B. D. do przedłożenia: odpisu zeznania podatkowego dot. podatku od osób fizycznych za 2011 r. wraz z załącznikami, uwierzytelnionych kopii umów dzierżawy stacji paliw w M. oraz najmu mieszkania i domu, uwierzytelnionego odpisu deklaracji podatkowych VAT za ostatnie trzy miesiące rozliczeniowe (jeśli takie składał) oraz szczegółowych wyciągów z posiadanych rachunków i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi skarżący przedstawił: deklaracje podatkowe swoje i byłej żony za 2011 r., kopie umów dzierżawy stacji paliw w L. i w M. wraz z załącznikami, informując przy tym, że nie osiąga obecnie przychodów z tyt. dzierżawy stacji paliw w M., ponieważ dotychczasowy dzierżawca rozlicza się z nim na podstawie rachunków związanych z remontem stacji i dostosowaniem jej do obowiązujących przepisów. Ponadto wnioskodawca przedstawił wyciągi i dane o czterech rachunkach bankowych oraz tytuły egzekucyjne i zajęcia komornicze. Zgodnie z przedłożonymi dokumentami wnioskodawca poniósł w 2011 r. stratę w wysokości 23.370,05 zł przy przychodzie na poziomie 7.387 zł oraz kosztach uzyskania przychodów 30.757,05 zł. Jego była małżonka osiągnęła zaś dochód w kwocie 428,49 zł, przy przychodzie w wysokości 792,30 zł. Sąd I instancji pod rozważania wziął również okoliczność, że wnioskodawca wydzierżawia obecnie dwie stacje benzynowe: w L. G., za którą otrzymuje zgodnie z umową z dnia 1 lipca 2009 r. kwotę 500 zł czynszu powiększoną o stawkę podatku od towarów i usług oraz w M., za którą otrzymuje, w myśl umowy z dnia 5 lutego 2009 r., zmienionej aneksem z dnia 1 sierpnia 2010 r. kwotę 42.000 zł brutto rocznie, płatną z dołu. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z 18 czerwca 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie stwierdzając, że wnioskodawca nie przedstawił swojej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wątpliwości Sądu budzi przede wszystkim oświadczenie wnioskodawcy o jego przychodach z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej z grudnia 2011 r. i stycznia – lutego 2012 r. Wynika z niego, że ponosił on we wskazanym okresie czterokrotnie większe koszty uzyskania przychodu, niż uzyskiwane w tym czasie przychody w sytuacji, gdy miał on nie dysponować, według oświadczenia, jakimikolwiek wolnymi środkami finansowymi, ani nie korzystał z pomocy z zewnątrz. W ocenie Sądu, poważne wątpliwości budzi również kwestia sposobu rozliczania się wnioskodawcy ze spółką "[...]" za dzierżawę obu stacji benzynowych. Zgodnie bowiem z oświadczeniem z dnia 6 czerwca 2012 r., wnioskodawca nie otrzymuje obecnie czynszu dzierżawnego za stację benzynową w M., co stoi jednak w sprzeczności z § 7 pkt 2 przedłożonej przez wnioskodawcę umowy dzierżawy tej stacji, w myśl którego, przy określaniu wysokości czynszu wkalkulowano już nakłady ponoszone przez wydzierżawiającego na modernizację stacji. Natomiast kwotę 500 zł czynszu za dzierżawę stacji benzynowej w L. G. Sąd I instancji uznał za wręcz niekorzystną dla wnioskodawcy, w perspektywie doświadczenia życiowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł również, że wnioskodawca nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających warunki wynajmu posiadanego przez siebie mieszkania i domu, którą to okoliczność pominął w oświadczeniu z dnia 7 marca 2012 r. Zdaniem Sądu, sytuacja taka prowadzi do wniosku, że B. D. może otrzymywać dodatkowe środki finansowe z najmu i dzierżawy tych nieruchomości. Konkludując, Sąd I instancji stwierdził, że ma świadomość, iż wysokość wpisu w niniejszej sprawie ma charakter zaporowy, jednakże dokładna analiza akt nadesłanych przez wnioskodawcę prowadzi do wniosku, że nie ujawnił on wszystkich źródeł swojego utrzymania, wobec czego nie jest możliwe dokładne określenie jego sytuacji majątkowej. W zażaleniu na powyższe postanowienie B. D. wniósł o jego uchylenie i przyznanie pomocy prawnej we wnioskowanym zakresie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2012 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270; dalej: p.p.s.a.) pomimo, że skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, gdyż postępowanie kontrolne, które było prowadzone przez organ kontroli skarbowej trwało kilka lat, w jego trakcie oraz obecnie skarżący miał i ma zabezpieczone wszystkie rachunki bankowe oraz cały posiadany majątek, co spowodowało, że nie mógł prowadzić działalności gospodarczej. Ponadto stracił wszystkich kontrahentów, a środki jakie posiadał do tej pory wystarczają jedynie na utrzymanie rodziny. Pozostałe środki zostały zabezpieczone w postępowaniu egzekucyjnym, co spowodowało, że nie istnieje możliwość poniesienia jakichkolwiek kosztów. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że w dniu 27 marca 2008 r. w związku z wnioskiem złożonym przez Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej, organy podatkowe dokonały zabezpieczenia na wszystkich rachunkach bankowych podatnika na poczet przyszłych zobowiązań podatkowych. Wskutek powyższego S. P. wypowiedział skarżącemu umowę franczyzy i zażądał uregulowania niezapłaconych faktur za dostarczone paliwo na kwotę 432.277,30 zł oraz zapłaty kary umownej w kwocie 600.000 zł. W obliczu zaistniałych okoliczności również B. B. wypowiedział umowę kredytu i wystawił weksel do wykupu na kwotę 500.000,00 zł. Ponadto obroty firmy spadły w porównaniu do obrotów sprzed dokonania zabezpieczenia. B. D. podniósł, że w wyniku zabezpieczenia wszystkich kont bankowych i spadku obrotów nie jest w stanie pokryć kosztów oraz regulować bieżących należności podatkowych, co spowodowało wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego do bieżących należności podatkowych. Jako dowód zaistniałej sytuacji skarżący przedstawił szereg tytułów wykonawczych. Stwierdził, że do czasu rozpoczęcia przedmiotowej kontroli nigdy nie zalegał z płaceniem podatków. Działania organów skarbowych, poprzez długotrwałe prowadzenie czynności kontrolnych i dokonanie zabezpieczenia na poczet przyszłych należności (dokonanie egzekucji ze wszystkich rachunków bankowych), doprowadziły do faktycznego zaprzestania działalności i utraty źródła przychodów oraz zwolnienia pracowników, a także zmniejszenia i zaprzestania wpływu do budżetu państwa podatków z bieżącej działalności. W świetle powyższego strona skarżąca nie dysponuje żadnymi środkami, ani na pokrycie należności podatkowych, które stale rosną w związku z naliczaniem odsetek, ani też na zapłatę kosztów sądowych w wysokości 10.109 zł. Rozstrzygnięcie kwestii przyznania prawa pomocy powinno uwzględniać sytuację materialną na dzień złożenia wniosku, zaś w tym czasie wszystkie posiadane przez skarżącego środki przeznaczone zostały na spłatę zaległości i utrzymanie rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź w częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedynymi przesłankami warunkującymi możliwość przyznania prawa pomocy jest sytuacja materialna skarżącego. Prawo pomocy wiąże się bowiem ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swych naruszonych praw przed sądem. Ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy, jakiej dokonał Sąd I instancji, jest zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego niewystarczająca w świetle przedstawionych przez skarżącego okoliczności. B. D. odpowiedział zarówno na wezwanie referendarza, jak i Sądu, składając wymienione w nich oświadczenia i dokumenty. Wynika z nich m. in., że wszystkie posiadane przez niego środki finansowe zostały zabezpieczone na poczet należności skarbowych, nastąpił spadek obrotów, a w konsekwencji zaprzestanie prowadzenia działalności oraz powstały nowe zobowiązania podatkowe spowodowane utratą płynności finansowej. Przedstawiając miesięczne wydatki na utrzymanie siebie i rodziny oraz wysokość dochodów i obciążeń, należy skonfrontować te wartości z wysokością wpisu sądowego należnego do uiszczenia w przedmiotowej sprawie. Nie może bowiem ujść uwadze Sądu, że kwota wpisu oszacowanego na 10.109,00 zł jest wysoka, zaś przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, właśnie wartość takiego wpisu winna stanowić punkt odniesienia przy dokonywaniu oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy. Skoro jednak Sąd I instancji nadal powziął wątpliwości w kwestii kompletności przedłożonych w sprawie oświadczeń, powinien był w trybie art. 255 p.p.s.a. wezwać skarżącego do ich uzupełnienia lub wyjaśnienia. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd I instancji nie może poprzestać na wątpliwościach co do kompletu i rzetelności przedstawionych informacji o sytuacji majątkowej strony. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska, że nie można jednoznacznie ustalić rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Zadaniem Sądu I instancji jest jednoznaczne ustalenie, czy strona jest w stanie uiścić wpis od skargi w kwocie 10.109,00 zł bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, jak stanowi przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd I instancji poza dokumentami winien ocenić wiarygodność wyjaśnień B. D. w zakresie jego sytuacji rodzinno-majątkowej, nie tracąc z pola widzenia wydatków, jakie niesie ze sobą toczące się w jego sprawie postępowanie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji wyważając wartości, jakimi są prawo do sądu oraz zasada prowadzenia przez skarżącego postępowania na własny koszt, dokonał błędnej oceny okoliczności sprawy. Zważyć należy, że przy wykazanych przez stronę dochodach rodziny oraz kosztach jej utrzymania, a także przy ilości spraw, których stroną jest B. D., obciążenie skarżącego kwotą tak wysokich wpisów stanowi istotny wydatek w utrzymaniu rodziny skarżącego. Dodatkowo, mając na uwadze środki finansowe, którymi dysponuje skarżący oraz wszystkie okoliczności składające się na jego aktualny status materialny, należałoby rozważyć możliwość częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, w wysokości przewyższającej pewną kwotę. Z powyższych względów, Sąd I instancji, rozpoznając ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, weźmie pod uwagę wszystkie okoliczności wykazane przez skarżącego, m.in.: dochody rodziny, koszty koniecznego utrzymania, a także sprawdzi liczbę spraw zawisłych przed Sądem I instancji, w których B. D. jest stroną i realnie oceni możliwość poniesienia przez niego kosztów sądowych i ewentualnego przyznania mu prawa pomocy. Nie przesądzając rozstrzygnięcia, orzekając ponownie sprawę Sąd I instancji powinien uwzględnić podniesione okoliczności oraz wezwać skarżącego do wyjaśnienia ewentualnych sprzeczności, które Sąd dostrzegł w toku rozpoznawania złożonego wniosku. Z przedstawionych względów w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.