II GZ 302/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 13 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt III SA/Po 160/12 w zakresie oddalenia wniosku w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego i adwokata w sprawie ze skargi R. P. na postanowienie Dyrektora W. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie płatności do gruntów rolnych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt III SA/Po 160/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił R. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora W. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...], w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie płatności do gruntów rolnych. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata skarżący wskazał, że wniosek jest zasadny, gdyż Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa doprowadziła go do ubóstwa. Zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie majątkowe nie zawierało jednak informacji o źródłach przychodu, wysokości dochodu oraz kosztach utrzymania skarżącego. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazując, że nie wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych lub kosztów profesjonalnej pomocy prawnej. Na skutek wniesionego przez skarżącego sprzeciwu Sąd I instancji zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy wskazując, że skarżący nie wykazał ani wysokości przychodów, ani kosztów utrzymania koniecznego, zaś ogólnikowe twierdzenia, że utrzymuje się z pożyczek od różnych osób fizycznych oraz prawnych należy uznać jako równoważne z brakiem wyjawienia źródeł pozyskiwania środków na zapewnienie koniecznego utrzymania. Zdaniem Sądu, wyjaśnienia te w żaden sposób nie identyfikują ani źródła, ani wysokości przychodu i świadczą o ukrywaniu rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W konsekwencji informacje te nie stanowią właściwej podstawy do oceny zdolności płatniczych skarżącego. Sąd uznał wobec tego, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania prawa pomocy i w granicach jego możliwości finansowych pozostaje poniesienie kosztów sądowych w rozpatrywanej sprawie oraz dwóch pozostałych. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył R. P. Wniósł o uchylenie tego orzeczenia jako niezgodnego ze stanem faktycznym i prawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Z przepisu tego wynika, że prawo pomocy może być przyznane na każdym etapie postępowania i nie ogranicza prawa strony do jednokrotnego wystąpienia z wnioskiem. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane szczególną zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających jego niekorzystną sytuację majątkową. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko to jest jak najbardziej prawidłowe. Należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W rozpoznawanej sprawie skarżący wyjaśnił, że nie posiada jakichkolwiek przychodów, dzierżawione przez niego gospodarstwo nie przynosi żadnych dochodów, a wręcz przeciwnie, jest zadłużone w winy organu, który nie chce mu przyznać płatności, o które skarżący się ubiega. Ponadto jest zadłużony u osób fizycznych i prawnych, a pozwany przez niego organ spowodował u niego ciężki rozstrój zdrowia i chorobę psychiczną, co – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – należy ocenić jako subiektywną ocenę skarżącego, nie popartą jakimkolwiek dowodem np. w postaci zaświadczenia lekarskiego. W ocenie NSA dbałość o swoje sprawy wymaga jednak od skarżącego, aby ten w jakikolwiek sposób spróbował wskazać dowody na potwierdzenie swoich twierdzeń, poprzez na przykład przedstawienie umowy pożyczki czy darowizn otrzymywanych – jak twierdzi skarżący – też od osób prawnych. Również w zażaleniu na zaskarżone postanowienie skarżący nie wykazał inicjatywy w próbie dokładniejszego wyjaśnienia swojej sytuacji majątkowej. Słusznie więc Sąd I instancji uznał, że samo oświadczenie skarżącego zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy też pisemne wyjaśnienia nie wystarczyły do dokonania obiektywnej oceny, że jego sytuacja materialna faktycznie jest zła, co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.