II GSK 1512/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz (spr.) Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędzia NSA Joanna Kabat – Rembelska Protokolant Marcin Chojnacki po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 13 kwietnia 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 21/12 w sprawie ze skargi T.K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.; 2. zasądza od T.K. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 21/12, po rozpoznaniu skargi T.K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, uchylił zaskarżoną uchwałę oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w O. z dnia [...] lipca 2011 r., wydane w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego. Sąd orzekał w następującym stanie sprawy: Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w O. uchwałą nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. stwierdziła, że T.K., uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Z pierwszej części egzaminu otrzymał ocenę dostateczną, z drugiej również dostateczną, z trzeciej części – prawa cywilnego ocenę niedostateczną, z czwartej i piątej części otrzymał ocenę dobrą. Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości uznała, że egzaminatorzy dokonując oceny sporządzonej przez skarżącego apelacji podczas egzaminu z prawa cywilnego stwierdzili, że trafnie zdający sporządził apelację, a nie opinię prawną o niezasadności jej wnoszenia, co świadczy o prawidłowym kierunku działania autora apelacji w interesie reprezentowanej strony. Komisja wskazała, że na podstawie przedstawionych w materiałach egzaminacyjnych, należało zaskarżyć pkt III wyroku (oddalenie powództwa w pozostałej części) oraz pkt V (koszty procesu). Komisja uznała, że dopuszczalne było również zaskarżenie wyroku w pkt I w powiązaniu z zaskarżeniem pkt III, ale tylko w zakresie dotyczącym nieprawidłowej daty zasądzenia odsetek ustawowych. Zdający w sporządzonej apelacji poprawnie zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w Rzeszowie w części, tj. co do pkt III wyroku. Poprawnie została określona wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 20 000 złotych. Autor apelacji pominął jednak zaskarżenie wyroku w zakresie błędnego rozstrzygnięcia o kosztach procesu (kosztach zastępstwa procesowego) - pkt V wyroku. Zdaniem Komisji w stanie faktycznym sprawy należało podnieść następujące zarzuty: 1) naruszenia prawa materialnego, tj. a) art. 362 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że powódka przyczyniła się do powstania szkody, b) art. 445 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie przez Sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest "sumą odpowiednią", w rozumieniu tego przepisu, c) art. 481 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą zasądzeniem odsetek od zadośćuczynienia od daty późniejszej niż żądała powódka; 2) naruszenia prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie wadliwej oceny dowodu z opinii biegłego, z której wbrew stanowisku I instancji nie wynika okoliczność i zakres przyczynienia się powódki do powstałej szkody. Dodatkowo możliwe było podniesienie zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. z uwagi na niewzięcie przez Sąd I instancji pod uwagę całokształtu okoliczności sprawy w chwili zamknięcia rozprawy. Zarzuty naruszenia prawa materialnego mogłyby zostać dodatkowo powiązane z art. 6 k.c., a w szczególności dotyczy to zarzutu naruszenia art. 362 k.c. poprzez błędne uznanie, że pozwany wykazał, iż powódka przyczyniła się do powstania szkody. Zdaniem Komisji uzasadnienie apelacji nie zawiera istotnych wywodów jurydycznych oraz argumentacji prawnej dotyczącej kwestii zakresu przyznanego zadośćuczynienia oraz przyczynienia się powódki do powstania szkody. Poza tym w uzasadnieniu zdający nie odwołuje się do poglądów doktryny prawa, ani orzecznictwa sądowego, w tym szerokiego stanowiska Sądu Najwyższego dotyczącego art. 445 § 1 k.c. w zakresie pojęcia "sumy odpowiedniej zadośćuczynienia" oraz przesłanek świadczących o przyczynieniu się powoda do powstałej szkody (art. 362 k.c.), co uczynił w uzasadnieniu odwołania. Komisja stwierdziła, że zasygnalizowane problemy techniczne podczas pisania pracy egzaminacyjnej (pojawiający się czerwony ekran) nie mają znaczenia dla uwzględnienia złożonego odwołania, gdyż to egzaminowany wybrał sam taką formę zdawania egzaminu radcowskiego, na własną odpowiedzialność. Mając na uwadze powyżej omówione uchybienia i mankamenty pracy zdającego (w szczególności ich wagę gatunkową), a nadto kierując się celem jaki ma spełniać egzamin radcowski, Komisja uznała podniesione w odwołaniu zarzuty za chybione i stwierdziła brak podstaw do uwzględnienia odwołania w tej części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uwzględniając skargę na powyższą uchwałę wskazał, że nie bez znaczenia dla obszerności pracy z III części egzaminu były problemy techniczne związane z pojawianiem się w krótkich odstępach czasu czerwonego ekranu komputera, na którym zdający sporządzał pracę pisemną. Problem ten podczas egzaminu pojawiał się wielokrotnie, obsługa informatyczna nie potrafiła ustalić przyczyny takiego zjawiska. Sąd wskazał, że czas przestojów spowodowany tą usterką techniczną uszczuplił odwołującemu wymagany czas na rozwiązanie zadania o ponad 30 minut. Za błędne Sąd I instancji uznał stanowisko Komisji, że zasygnalizowane problemy podczas pisania pracy egzaminacyjnej nie mają znaczenia dla złożonego przez niego odwołania. Wskazał, że z art. 36 i n. ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., Nr 10, poz. 65 ze zm., dalej jako u.r.p.) wynika, że to na organach spoczywa obowiązek zapewnienia zdającym bezawaryjność sprzętu lub mają one obowiązek podjąć decyzję umożliwiającą stronie zrealizowanie jej uprawnień. Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżona uchwała oraz uchwała Komisji Egzaminacyjnej w O. nie spełniały wymogów wynikających z art. 6 k.p.a., tzn. nie były oparte na obowiązującym przepisie prawa i nie były zgodne z jego treścią. Zdaniem Sądu powyższe okoliczności świadczą o tym, że organ nie wyjaśnił sprawy w sposób wymagany przez art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Komisja Egzaminacyjna II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego złożyła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) w zw. z art. 6 k.p.a. oraz w zw. z § 9a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie przeprowadzania egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 163, poz. 1302, dalej jako rozporządzenie z dnia 24 września 2009 r.) poprzez błędne przyjęcie, że na organach administracyjnych spoczywa obowiązek zapewnienia zdającym bezawaryjności używanego przez nich sprzętu komputerowego podczas rozwiązywania zadań egzaminacyjnych, 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. poprzez błędne stwierdzenie, iż Komisja II stopnia w sposób nienależyty ustaliła stan faktyczny sprawy, czym zostały naruszone przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, podczas gdy organ odwoławczy w sposób prawidłowy zgromadził i rozważył całokształt materiału dowodowego, 3. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak możliwości jednoznacznego ustalenia, jakimi przesłankami kierował się Sąd I instancji podejmując zaskarżone orzeczenie. W uzasadnieniu kasator podniósł, że zdający składa przewodniczącemu Komisji Egzaminacyjnej lub jego zastępcy informację o wyborze sposobu rozwiązania zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego. Może być to sposób odręczny lub przy użyciu własnego sprzętu komputerowego. Zdający składa również oświadczenie o akceptacji warunków związanych z użyciem własnego sprzętu komputerowego zawierające deklarację, że znana jest mu treść § 9a ust. 4 rozporządzenia z dnia 24 września 2009 r. Przepis ten stanowi, że ryzyko związane z użyciem własnego sprzętu komputerowego ponosi zdający. Nie ma możliwości przedłużenia części pisemnej egzaminu w razie wystąpienia jakichkolwiek okoliczności wyłączających możliwość korzystania z komputera, o czym stanowi § 9 ust. 5 tego rozporządzenia. Zatem błędne jest stanowisko Sądu, że to organ ma obowiązek zapewnić bezawaryjność sprzętu komputerowego. Ponadto kasator uzasadniając zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. wskazał, że pogląd Sądu I instancji dotyczący obowiązku zapewnienia zdającym bezawaryjności sprzętu lub podjęcia decyzji umożliwiającej stronie zrealizowanie jej uprawnień, niezależnie od jego nieprawidłowości merytorycznej został sformułowany w sposób nadmiernie lakoniczny. Nie została uwidoczniona w sposób należyty operacja logiczna, którą przeprowadził Sąd I instancji w tym zakresie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną T.K. wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Sprawowana przez wojewódzki sąd administracyjny kontrola pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) polega na ocenie czy organ dokonał prawidłowych ustaleń, co do obowiązywania zaskarżonej normy prawnej, czy dokonał właściwej jej interpretacji oraz czy ustalił prawidłowo stan faktyczny sprawy. Innymi słowy uchylając zaskarżony akt Sąd I instancji powinien stwierdzić naruszenie prawa materialnego lub mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów procesowych (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) – c) p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie, Sąd I instancji wyraził pogląd, że z treści art. 36 i nast. u.r.p. wynika obowiązek dla organu zapewnienia zdającym bezawaryjną pracę sprzętu komputerowego lub podjęcia decyzji umożliwiającej im zrealizowanie uprawnień. Stanowisko Sądu nie znajduje oparcia ani w powołanych przepisach u.r.p., ani też w przepisach wykonawczych wydanych na jej podstawie. Na mocy art. 361 ust. 16 u.r.p. trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu radcowskiego zostało powierzone Ministrowi Sprawiedliwości, który na podstawie udzielonego mu upoważnienia wydał rozporządzenie z dnia 24 września 2009 r. w sprawie przeprowadzania egzaminu radcowskiego. W myśl § 9a tego rozporządzenia rozwiązanie zadań z drugiej do piątej części egzaminu radcowskiego następuje w formie odręcznej lub przy użyciu własnego sprzętu komputerowego (ust. 1). Nie później niż 30 dni przed terminem egzaminu radcowskiego przewodniczący komisji egzaminacyjnej lub jego zastępca informuje zdających przez zamieszczenie ogłoszenia na stronach internetowych poszczególnych okręgowych izb radców prawnych lub pisemnie o wymogach technicznych dotyczących przygotowania i przeprowadzenia egzaminu radcowskiego przy użyciu własnego sprzętu komputerowego oraz o sposobie użycia tego sprzętu przy rozwiązywaniu zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego, uniemożliwiającego przekaz lub odbiór informacji (ust. 2). Nie później niż 21 dni przed terminem egzaminu radcowskiego zdający składa przewodniczącemu komisji egzaminacyjnej lub jego zastępcy pisemną informację o wyborze sposobu rozwiązywania zadań z drugiej do piątej części egzaminu radcowskiego w formie odręcznej albo przy użyciu własnego sprzętu komputerowego. W przypadku wyboru rozwiązywania zadań z drugiej do piątej części egzaminu radcowskiego przy użyciu własnego sprzętu komputerowego zdający składa także pisemne oświadczenie o akceptacji warunków związanych z użyciem własnego sprzętu komputerowego, zawierające deklarację, że znane są mu zagrożenia, o których mowa w ust. 4 i 5. Niezłożenie tego oświadczenia oznacza wybór formy odręcznej rozwiązywania zadań z drugiej do piątej części egzaminu radcowskiego (ust. 3). Zdający ponosi ryzyko związane z użyciem własnego sprzętu komputerowego i zainstalowanego na nim oprogramowania, powodujące brak możliwości rozwiązania zadania z drugiej do piątej części egzaminu radcowskiego przy użyciu własnego sprzętu komputerowego. W takim przypadku zdający może przystąpić do rozwiązywania zadania w formie odręcznej, jednakże czas trwania tej części egzaminu radcowskiego nie ulega odpowiedniemu przedłużeniu, co odnotowuje się w protokole z przebiegu egzaminu radcowskiego (ust. 4). W przypadku wystąpienia w trakcie trwania egzaminu radcowskiego jakichkolwiek okoliczności wyłączających możliwość korzystania z własnego sprzętu komputerowego zdający sporządzają pracę zawierającą rozwiązanie zadania - w formie odręcznej, jednakże czas trwania tej części egzaminu radcowskiego nie ulega przedłużeniu. Powyższe odnotowuje się w protokole z przebiegu egzaminu radcowskiego (ust. 5). Zdający rozwiązując zadanie przy użyciu własnego sprzętu komputerowego, w każdym momencie zdawania egzaminu radcowskiego może zrezygnować z tej formy rozwiązywania zadań i sporządzić pracę zawierającą rozwiązanie zadania w formie odręcznej, jednakże czas trwania tej części egzaminu radcowskiego nie ulega przedłużeniu. W takim przypadku przewodniczący komisji egzaminacyjnej lub jego zastępca informuje zdającego o możliwości i sposobie odbioru od zdającego dotychczas sporządzonej pracy zawierającej rozwiązanie zadania, jeśli została zapisana przez zdającego, w celu kontynuowania rozwiązania zadania w formie odręcznej. Powyższe odnotowuje się w protokole z przebiegu egzaminu radcowskiego (ust. 6). Z powołanej regulacji wynika zatem, iż do zdającego należy wybór techniki rozwiązywania zadań egzaminacyjnych z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego oraz – w przypadku wybrania komputera – zapewnienie sobie we własnym zakresie odpowiedniego sprzętu. Również na zdającym ciąży ryzyko wadliwego działania komputera. Ma on jednak możliwość, w razie pojawienia się zakłóceń w działaniu komputera, dokończenia zadania w formie odręcznej, co nie może jednak wpłynąć na przedłużenie czas przewidzianego na wykonanie określonego zadania. Okoliczność wadliwego działania komputera, nie może też, z uwagi na brak regulacji prawnej, wpłynąć na zmianę oceny tej części egzaminu radcowskiego, w czasie której została stwierdzona awaria sprzętu. Przy ocenie poprawności pracy z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego istotne znaczenia mają kryteria wymienione w art. 365 ust. 2 u.r.p., do których należy zaliczyć: zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Jak wskazuje się w orzecznictwie wymienione kryteria muszą być spełnione łącznie, bo tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. W świetle powyższych rozważań za zasadne należało więc uznać zarzuty skargi kasacyjnej, kwestionujące prawidłowość zaskarżonego orzeczenia. Z przedstawionej powyżej regulacji nie można bowiem wywieść, jak to uczynił Sąd I instancji, istnienia po stronie organu obowiązku zapewnienia zdającym bezawaryjną pracę użytego przez nich sprzętu komputerowego do rozwiązywania zadań egzaminacyjnych. Sąd I instancji rozpoznając ponownie skargę będzie więc zobowiązany uwzględnić dokonaną powyżej wykładnię prawa oraz rozpoznać zarzuty skargi, kwestionujące poprawność dokonanej oceny części trzeciej egzaminu, w kontekście kryteriów wymienionych w art. 365 ust. 2 u.r.p. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uwzględnił skargę kasacyjną i orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.