II GZ 300/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 13 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 24 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Go 182/12 w zakresie oddalenia wniosku w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. Z. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim. Postanowieniem z dnia 24 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Go 182/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim odmówił J. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2012 r. oddalił skargę skarżącego na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] grudnia 2011 r. Dnia 28 maja 2012 r. do Sądu I instancji wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, złożony na urzędowym formularzu PPF w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2012 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na skutek wniesionego przez J. Z. sprzeciwu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim rozpoznał sprawę i zaskarżonym postanowieniem odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie stwierdzając, że z treści wniosku skarżącego, przedłożonych przez niego dokumentów i z treści sprzeciwu nie wynika, że jego sytuacja materialna nie umożliwia mu poniesienie kosztów sądowych oraz wydatków związanych z zatrudnieniem profesjonalnego pełnomocnika. Z akt sprawy wynika, że skarżący z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiąga miesięczny dochód w wysokości około 1000 zł, co oznacza, że jego firma nie utraciła płynności finansowej. Od czerwca 2012 r. pobiera on zasiłek chorobowy w wysokości 1100 zł, a obecnie otrzymuje świadczenie rehabilitacyjne przyznane na okres trzech miesięcy, ponadto spłaca kredyt hipoteczny w wysokości 1400 zł oraz ponosi wydatki na zakup leków w kwocie 120 zł. Nadto z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący posiada środki pieniężne w wysokości 3.013,87 zł (stan na dzień 6 czerwca 2012 r.). W tej sytuacji Sąd I instancji wskazał, że na obecnym etapie postępowania wpis od skargi kasacyjnej wynosi 443 zł, i powołując się na orzecznictwo uznał, że posiadanie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe. Ponadto, prywatne zobowiązania finansowe takie jak comiesięczna rata kredytu hipotecznego, nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi Utrzymanie konieczne obejmuje wydatki związane z potrzebami mieszkaniowymi, nie można jednak uznać, że dla zaspokojenia tych potrzeb niezbędne jest ponoszenie wydatku z tytułu spłaty rat kredytu hipotecznego. Analogicznie należy ocenić ponoszone wydatki na zakup leków, które nie są bardzo wysokie. Również twierdzenie skarżącego o możliwym zaprzestaniu (zawieszeniu) prowadzenia działalności gospodarczej nie przemawia za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wynika to z faktu, iż sąd badając wniosek o przyznanie prawa pomocy ocenia aktualną sytuacją materialną strony. J. Z. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podtrzymał wszystkie swoje twierdzenia dotyczącego jego sytuacji materialnej, które do tej pory przedstawił dodając, że w chwili obecnej przebywa w sanatorium, co jest równoznaczne z zawieszeniem lub zaprzestaniem prowadzonej przez niego jednoosobowej działalności gospodarczej i uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej: p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) o przyznanie tego prawa. Jednakże uznaniowość w zakresie przyznania czy też odmowy przyznania takiego prawa wymaga od sądu dokładnego przeanalizowania i wnikliwej oceny sytuacji wnioskodawcy. W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu I instancji, który stwierdził, że ze wskazanych przez skarżącego okoliczności nie wynika, aby nie był on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji zbadał sytuację materialną strony jedynie w kontekście konieczności uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 443 zł, nie wziął jednak po uwagę kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika, którego pomoc jest niezbędna przy sporządzeniu skargi kasacyjnej, z uwagi na tzw. przymus adwokacko-radcowski. Zgodnie zaś z § 14 ust. 2 pkt 2 a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), stawka minimalna za sporządzenie skargi kasacyjnej przez radcę prawnego w sprawie, której przedmiotem jest należność pieniężna, wynosi 1800 zł. W kontekście więc posiadanych przez skarżącego oszczędności i niewielkich przychodów Sąd I instancji winien był ocenić, czy po uiszczeniu wpisu od skargi kasacyjnej jest możliwe jeszcze poniesienie przez niego kosztów pomocy prawnej, która na etapie postępowania ze skargi kasacyjnej jest niezbędna. Ponadto, Naczelny Sąd Administracyjny nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu I instancji co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych. Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Nie można wymagać, aby w normalnych warunkach obrotu gospodarczego przedsiębiorca a priori zakładał, że jednym ze skutków prowadzenia przez niego działalności gospodarczej będzie konieczność prowadzenia spraw przed sądem administracyjnym lub powszechnym, celem dochodzenia jego praw naruszonych przez inne podmioty (por. postanowienie NSA z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt II GZ 281/11). Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też poglądu Sądu I instancji, że spłata kredytów nie stanowi wydatku niezbędnego, ponieważ niewywiązywanie się ze spłat takiego zadłużenia może spowodować wpis na listę dłużników, a to oznacza utrudnienie w zaciągnięciu kolejnego zobowiązania finansowego. Wywiązywanie się z zobowiązań wobec Państwa, banku czy kontrahentów świadczy o odpowiedzialności skarżącego prowadzącego działalność gospodarczą. Sąd I instancji winien był wziąć pod uwagę wysokość spłacanego kredytu w porównaniu z osiąganymi przychodami i ocenić, jaki to ma wpływ na płynność finansową skarżącego. Wskazane uchybienia Sądu pierwszej instancji przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy sprawiły, że zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu. Ponownie rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji raz jeszcze oceni wszystkie okoliczności mające wpływ na ocenę, czy w przedmiotowej sprawie wystąpiły przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy, chociażby w zakresie częściowym, gdyż taka możliwość istnieje. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.