II OZ 754/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 13 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 554/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. z siedzibą w W. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2011 r. znak: [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie. Skarżące Stowarzyszenie E. z siedzibą w W. zwróciło się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W treści wniosku wskazano, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Aktualnie Stowarzyszenie liczy czternastu członków. Składki członkowskie w wysokości 10 zł opłaca dwanaście osób. Wydatki, których pokrycie nie jest możliwe środkami pochodzącymi ze składek członkowskich ponoszą indywidualnie członkowie Stowarzyszenia, w miarę ich możliwości. Uzasadniając swój wniosek Stowarzyszenie podniosło, że w I kwartale 2012 r. poniosło koszty wpisów sądowych w wysokości 300 zł oraz opłaty za pełnomocnictwo - 51 zł. Uiszczane w ostatnim czasie opłaty sądowe wyczerpały możliwości finansowe Stowarzyszenia. Z własnych zasobów członków Stowarzyszenia zapłacono opłaty za sporządzenie uzasadnienia w dwóch sprawach i przygotowanie w nich skarg kasacyjnych. W ocenie skarżącego żądane od niego opłaty sądowe są za wysokie. Ocenę tę potwierdzać ma raport wdrożeniowy Konwencji z Aarhus przedkładany w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej przez Ministra Środowiska. Według Stowarzyszenia treść tego raportu wskazuje, iż zdaniem Ministra opłaty sądowe wyższe niż 100 zł mogą być barierą w dochodzeniu sprawiedliwości sądowej. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2012 r. odmówiono przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia Stowarzyszenie zarzuciło, że nie odniesiono się do argumentów przemawiających za zwolnieniem Stowarzyszenia od kosztów sądowych. Dodatkowo podniesiono, iż opłaty sądowe w wysokości 200 zł za sprawy dotyczące środowiska są za wysokie. Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 554/12, odmówiono przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 Prawo o stowarzyszeniach (t. j.: Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.), stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania jego założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na jego działalność, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków lub zwiększenie składki. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niezasadne byłoby zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama strona pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Zdaniem Sądu argumentacja przedstawiona przez Stowarzyszenie wskazuje, że jego członkami są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, w istocie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Przerzucenie części finansowego ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, prowadziłoby do częściowego finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków publicznych, co prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Odnośnie kwestii żądania od Stowarzyszenia zbyt wysokich opłat sądowych Sąd wyjaśnił, że podczas rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy przedmiotem oceny nie jest prawidłowość określenia wysokości opłaty sądowej, lecz ustalenie, czy zaistniały przesłanki przyznania prawa pomocy. Konwencja z Aarhus, której dotyczy powoływany przez skarżącego raport wdrożeniowy, w art. 9 ust. 5 nie przewiduje generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, a wyłącznie zobowiązuje strony do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Mechanizmem takim bez wątpienia jest instytucja przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Jak jednak wykazano powyżej, Stowarzyszenie nie wykazało, że spełnia przesłanki zastosowania wobec niego tej instytucji. Z pewnością orzeczenia pozytywnego dla strony nie może uzasadnić sam w sobie fakt uiszczenia w minionych czterech miesiącach opłat sądowych w łącznej kwocie 300 zł oraz ponoszenia innych wydatków, związanych z funkcjonowaniem Stowarzyszenia. Wbrew twierdzeniu zawartemu w sprzeciwie z dnia 2 maja 2012 r. skarżący nie wykorzystuje wszelkich, dopuszczonych prawem możliwości, w celu pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów swojej działalności. Brak jest przy tym jakichkolwiek podstaw, by podczas oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, traktować Stowarzyszenie w uprzywilejowany sposób w stosunku do innych jednostek organizacyjnych, czy też osób prawnych, którym prawo to może być przyznane w oparciu o art. 246 § 2 p. p. s. a. Wniosku takiego nie można wyprowadzić ani na podstawie zapisów Konwencji z Aarhus, ani tym bardziej na podstawie stanowiska organu administracji wyrażonego w raporcie wdrożeniowym do tej Konwencji. Zażaleniem Stowarzyszenie zaskarżyło powyższe postanowienie w całości wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Stowarzyszenia zaskarżone postanowienie powinno być uchylone ze względu na treść uzasadnienia, które nie odnosi się merytorycznie do wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sądowi zarzucono, iż nie wziął pod uwagę wszystkich obciążeń Stowarzyszenia związanymi z opłatami sądowymi oraz że nie odniósł się także do zapisów Konwencji z Aarhus w zakresie obciążania organizacji pozarządowych kosztami sądowymi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270, dalej: p.p.s.a.), osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568). Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady, zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki (art. 214 § 1 p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie słusznie zaskarżonym postanowieniem odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stowarzyszenie bowiem, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Podzielić należy ugruntowany w orzecznictwie i prezentowany również przez Sąd I instancji pogląd, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. Nie można zgodzić się przy tym ze stanowiskiem wyrażonym w zażaleniu odnoście uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji w uzasadnieniu postanowienia z dnia 29 czerwca 2012 r. w sposób prawidłowy, wyczerpujący i przekonywujący przedstawił przesłanki, które legły u podstaw rozstrzygnięcia, odnosząc się przy tym do sytuacji finansowej Stowarzyszenia oraz sugestii zawartej w przedmiotowym wniosku, odnośnie zastosowania przy jego ocenie art. 9 Konwencji z Aarhus. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.