I SA/Bd 238/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Leszek Kleczkowski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Dariusz Dudra sędzia WSA Urszula Wiśniewska Protokolant: starszy sekretarz sądowy Marcin Frydrych po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2012 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. W złożonym wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek strona wskazała, że od 2005 r. choruje na stwardnienie rozsiane, w związku z czym, od 2009 r. otrzymuje rentę w kwocie [...] zł z tytułu niezdolności do pracy. Zobowiązana podała, że od maja 2011 r. pozostaje na wyłącznym utrzymaniu męża, który również choruje na stwardnienie rozsiane. Od 01 kwietnia 2011 r. strona ma ustanowioną rozdzielność majątkową z mężem. Poza otrzymywaną rentą, z której potrącana jest kwota [...] zł, skarżąca nie uzyskuje żadnych innych dochodów. W związku z postępującą chorobą strona stwierdziła, że nie ma żadnych szans na spłatę należności składkowych. Z powodu postępującej choroby objawiającej się lukami w pamięci, poważnymi problemami ze wzrokiem oraz zachwianiami równowagi, zobowiązana nie spodziewa się zmiany sytuacji w sposób umożliwiający zapłacenie w całości zaległości i odsetek za zwłokę. Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia odsetek za zwłokę od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami tych składek na ubezpieczenia społeczne za okres: od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r., od kwietnia do maja 2003 r., od lipca 2003 r. do lutego 2004 r. i od kwietnia 2004 r. do października 2006 r. w kwocie [...] zł; na ubezpieczenie zdrowotne za okres: od kwietnia do maja 2003 r. i od lipca 2003 r. do października 2006 r. w kwocie [...] zł oraz odmówił umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika na ubezpieczenia społeczne za okres: od października 2002 r. do stycznia 2003 r., od kwietnia do maja 2003 r., od lipca 2003 r. do października 2006 r. w łącznej kwocie [...] zł; na ubezpieczenie zdrowotne za: styczeń 2003 r., okres od kwietnia do maja 2003 r., od lipca 2003 r. do lutego 2004 r., od kwietnia 2004 r. do października 2006 r. w łącznej kwocie [...] zł; Fundusz Pracy i FGŚP za okres: różnica grudnia 2002 r., styczeń 2003 r., różnica lutego 2003 r., od kwietnia do maja 2003 r. i od lipca 2003 r. do października 2006 r. w łącznej kwocie [...] zł. Organ pierwszej instancji wskazał na brak stwierdzenia stanu całkowitej nieściągalności zgodnie z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych z uwagi na możliwość wyegzekwowania długu w drodze działań egzekucyjnych. Biorąc pod uwagę przesłanki z art. 28 ust. 3a powołanej ustawy w zw. z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, organ stwierdził, że skarżąca nie poniosła straty materialnej w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, nie wykazała także, że opłacenie należności pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Pomimo stwierdzenia zaistnienia przesłanki umorzenia zawartej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia, organ wskazał na możliwość podjęcia spłaty długu w ratach. W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca ponownie podniosła, że od 2005 r. choruje na stwardnienie rozsiane, w związku z chorobą otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości [...] zł. Wskazała, że poza otrzymywaną rentą nie uzyskuje innych dochodów. Podała, że pozostaje na wyłącznym utrzymaniu męża, także chorego na SM. Mąż również otrzymuje świadczenie rentowe i wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia na umowę o pracę w łącznej kwocie [...] zł. Skarżąca podkreśliła, że miesięczne łączne dochody rodziny wynoszą [...] zł, natomiast miesięczne wydatki wynoszą [...] zł. Wskazała, że przy tak postępującej chorobie jaką jest SM i dolegliwościach z nią związanych (zachwiania równowagi trwające od początku choroby, poważne luki w pamięci oraz problemy ze wzrokiem) nie ma żadnych szans znalezienie pracy i spłatę zobowiązań. Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że z dostarczonych dokumentów wynika, że zobowiązana obecnie pobiera świadczenie z ZUS w wysokości [...] zł brutto. Ze świadczenia dokonywane są potrącenia egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. Po wszystkich potrąceniach do wypłaty pozostaje kwota w wysokości [...] zł. Mąż skarżącej, A. B. pobiera świadczenie z ZUS w wysokości [...] zł netto. Ponadto jest zatrudniony z wynagrodzeniem [...] zł brutto. Zgodnie z aktem notarialnym z dnia 01 kwietnia 2011 r. skarżąca ma zawartą z mężem umowę o rozdzielność majątkową. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 29 września 2011 r. wynika, że oboje małżonkowie chorują na stwardnienie rozsiane. W przypadku A. B. rokowania co do wyleczenia są negatywne, natomiast w przypadku skarżącej orzeczono częściową niezdolność do pracy do dnia 31 października 2014 r. Małżonkowie zamieszkują w mieszkaniu wynajmowanym o pow. [...] m2. Skarżąca nie jest właścicielem nieruchomości (z wyjątkiem drogi dojazdowej ze służebnością przejazdu) oraz ruchomości. W zakresie kosztów utrzymania strona wskazała: czynsz – [...] zł, gaz - ok. [...] zł, energia - ok. [...] zł, woda - ok. [...] zł, telefon - ok. [...] zł, telewizja Canal+ - ok. [...] zł, Internet - ok. [...] zł. Ponadto skarżąca wskazała na zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych przez męża kredytów - rata miesięczna w wysokości [...] zł, spłata do sierpnia 2014 r. oraz rata w wysokości [...] zł miesięcznie, spłata do października 2013 r. W oświadczeniu o stanie majątkowym i rodzinnym oraz o sytuacji materialnej strona wskazała na koszty związane z leczeniem w wysokości ok. [...] zł. Odnosząc się do przesłanek umorzenia należności organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek w świetle art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Działalność gospodarcza nie jest wprawdzie prowadzona, prowadzona jest jednak egzekucja za pośrednictwem Naczelnika Urzędu Skarbowego w I. - co miesiąc dokonywane są potrącenia ze świadczenia rentowego w wysokości [...] zł. Zatem w przedmiotowej sprawie nie znajduje zastosowania zarówno art. 28 ust. 3 pkt 5, jak i pkt 6 powołanej ustawy, albowiem na obecnym etapie nie można też przesądzać braku możliwości uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Również wysokość nieopłaconych składek znacznie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co stanowi o braku konkretyzacji przesłanki umorzenia zawartej w pkt 4a tego przepisu. Rozpatrując argumenty zawarte we wniosku organ stwierdził, że można uznać sytuację materialną i zdrowotną zobowiązanej za zbyt trudną, aby jednorazowo, bez zagrożenia i zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych spłacić istniejące zadłużenie, co stanowi o konkretyzacji w przedmiotowej sprawie przesłanki umorzenia zawartej w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Strona od 2005 r. choruje na ciężką chorobę jaką jest stwardnienie rozsiane. Z przedłożonej kopii decyzji ZUS z dnia [...] r. wynika, że strona jest częściowo niezdolna do pracy do dnia 31 października 2014 r. i z tego tytułu otrzymuje rentę w wysokości [...] zł brutto, przy czym do wypłaty po potrąceniach pozostaje kwota [...] zł. Częściowa niezdolność do pracy wskazuje na możliwość podjęcia przez skarżącą zatrudnienia celem zarobkowania i spłaty zadłużenia. Mąż zobowiązanej również pobiera świadczenie rentowe w wysokości [...] zł netto oraz wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia na umowę o pracę w wysokości [...] zł brutto. Wykonywanie pracy przez męża skarżącej na umowę o pracę wskazuje, zdaniem organu, iż zobowiązana nie wymaga całodobowej opieki ze strony drugiej osoby. Biorąc powyższe pod uwagę, organ uznał, że obecna sytuacja finansowa nie uniemożliwia spłaty długu w systemie ratalnym. Organ przy tym wziął pod uwagę możliwość spłaty zaległości w dłuższym okresie, w ratach ustalonych w takiej wysokości, aby nie stanowiły zbytniego obciążenia dla budżetu domowego, zwłaszcza w kontekście faktu regulowania zaciągniętych kredytów (łączna kwota miesięcznych rat – [...] zł.). Mając na uwadze powyższe, uwzględniając prowadzone działania egzekucyjne za pośrednictwem Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz instytucję uznania administracyjnego, organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W skardze strona wniosła o umorzenie zobowiązania wobec ZUS. Zdaniem skarżącej, organ zbytnio skupił się na wyliczeniu dochodów i zobowiązań męża, nie dostrzegając skutków prawnych zawartej umowy o rozdzielność majątkową. Zobowiązana wskazała, że podjęcie pracy przez męża związane jest ściśle ze spłatą kredytu zaciągniętego przed zawarciem związku małżeńskiego, w celu zakupu sprzętu rehabilitacyjnego. Podkreśliła, że wysokość otrzymywanej renty nie wystarczyłaby na przeżycie osobie zdrowej, a co dopiero osobie przewlekle chorej. Zaznaczyła, że gdyby choroba nie dotknęła nerwu wzroku oraz pamięci, być może mogłaby pracować i do śmierci odpracować powstały dług. Ponadto, gdyby NFZ refundował leczenie stwardnienia rozsianego nowoczesnymi lekami, wysoce prawdopodobnym jest, że stan zdrowia skarżącej uległby tak znacznej poprawie, iż mogłaby ona ponownie podjąć pracę. Jednak miesięczny koszt leku waha się od 4.000 do 9.000 zł, a ani strony, ani jej rodziny nie stać na tak kosztowne leczenie. Skarżąca zaznaczyła, że gdyby była zdrowa, nie prosiłaby nikogo o pomoc, tylko podjęłaby pracę i spłaciła powstałe zaległości składkowe. Jednak w obecnej sytuacji zobowiązana nie ma środków do życia, żyję na absolutnym minimum i jak zaznaczyła, powoli umiera. Zdaniem skarżącej, spełnia ona zatem warunki umorzenia należności z tytułu składek określone w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji organu odwoławczego z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270) wynika, że zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy umorzenia nieuiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W myśl art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej u.s.u.s.) należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04 Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że "(...) przepis art. 28 ust. 2 ustawy o u.s.u.s. (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone." Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podstawy umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z przepisu tego wynika, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.. Podkreślenia wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust.1 powyższego rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności. Z akt sprawy wynika, że skarżącą zamieszkuje z mężem w wynajmowanym mieszkaniu. Zawarła z mężem umowę o rozdzielności majątkowej. Nie jest właścicielem nieruchomości czy ruchomości. Oboje z mężem chorują na stwardnienie rozsiane. U skarżącej choroba objawia się poprzez luki w pamięci, poważne problemy ze wzrokiem oraz zachwiania równowagi. W przypadku skarżącej orzeczono częściową niezdolność do pracy do dnia 31 października 2014 r. Z uwagi na wysokość uzyskiwanej renty (netto [...] zł) strona pozostaje na utrzymaniu męża. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca stwierdziła, że łączne miesięczne dochody rodziny wynoszą [...] zł (mąż otrzymuje rentę i wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w łącznej wysokości [...] zł). Natomiast suma miesięcznych wydatków stanowi kwotę [...] zł. Na wyżywienie, ubranie, środki czystości itp. pozostaje kwota niespełna [...] zł, w sytuacji gdy, jak wynika z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej, same miesięczne wydatki na żywność wynoszą [...] zł. Uwzględniając powyższą sytuację strony Zakład uznał, że w sprawie konkretyzują się przesłanki umorzenia określone w § 3 ust. 1 pkt 1 (opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby stronę i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych) i 3 (przewlekła choroba zobowiązanej pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności) wskazanego rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., lecz w oparciu o uznanie administracyjne odmówił umorzenia należności składkowych. W dalszej jednak części decyzji organ zaprzeczył stwierdzeniu co do występowania powyższych przesłanek umorzenia. Zakład uznał bowiem, że częściowa niezdolność do pracy wskazuje na możliwość podjęcia przez skarżącą zatrudnienia celem zarobkowania i spłaty zadłużenia. Wynika z tego, że przewlekła choroba skarżącej nie pozbawia jej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności składkowych. Ponadto organ uznał, że fakt uzyskiwania przez męża M. B. świadczenia rentowego oraz wynagrodzenia za pracę świadczy o tym, że obecna sytuacja finansowa nie umożliwia spłaty długu w systemie ratalnym. Oznacza to, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby stronę i jej męża możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Zatem stanowisko organu w zakresie oceny występowania przesłanek umorzenia określonych w określone w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., jest sprzeczne. Raz Zakład twierdzi, że przesłanki te występują, bo sytuacja zobowiązanej jest taka, że opłacenie składek uniemożliwiałoby jej zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych, a dodatkowo choroba skarżącej pozbawia ją możliwości zarobkowania. Zaraz jednak potem organ uznaje, że sytuacja finansowa strony jest taka, że może ona spłacać te należności, tym bardziej, że choroba, na którą cierpi zobowiązana, umożliwia jej uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę zaległych składek. Zdaniem Sądu, uznanie administracyjne nie oznacza, że Zakład może odmówić umorzenia należności składkowych na podstawie sprzecznej oceny materiału dowodowego. Wskazane przez skarżącą okoliczności dotyczące jej sytuacji finansowej, zdrowotnej i rodzinnej muszą być przez organ prawidłowo przeanalizowane mając na względzie, że decyzja organu nie dotyczy kwestii błahych, lecz istotnych z punktu widzenia możliwości zaspokajania przez skarżącą i jej męża elementarnych potrzeb życiowych. Dopiero na podstawie prawidłowo rozpatrzonego i ocenionego materiału dowodowego, Zakład może podjąć decyzję o odmowie umorzenia należności składkowych na podstawie uznania administracyjnego. Dokonana przez organ ocena tego materiału zawarta w zaskarżonej decyzji narusza art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Mając powyższe uwadze na podstawie art.145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz.1270) orzeczono jak w sentencji. Na podstawie art.152 cyt. ustawy Sąd określił, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. D. Dudra L. Kleczkowski U. Wiśniewska