II FZ 503/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 237/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 19 grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. Pismem z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 237/12, skarżąca M. P. złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 19 grudnia 2011 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. W uzasadnieniu wskazała, iż sytuacja materialna małżonków nie pozwala na opłacenie wysokich kosztów wpisu sądowego od skargi. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, a także z informacji zawartych w formularzu PPF wynika, iż skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i małoletnią córką. Źródłem utrzymania rodziny wnioskodawczyni jest jej wynagrodzenie za pracę w kwocie 1386 zł oraz dochód osiągany przez małżonka z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej pod nazwą "J C." w wysokości 1192,42 zł. W załączeniu do złożonego formularza skarżąca przedłożyła zaświadczenie z zakładu pracy o wysokości uzyskiwanych przez nią dochodów oraz bilans przychodów i kosztów firmy męża za 2011 r. Ponadto z oświadczenia wnioskodawczyni wynika, iż nie posiada ona na własność żadnych nieruchomości lokalowych ani gruntowych, a wraz z rodziną zamieszkuje grzecznościowo w mieszkaniu rodziców, którzy okresowo wspomagają jej rodzinę pomocą szacowaną na kwotę około 500 zł miesięcznie. Dodatkowo skarżąca wskazała, iż posiada samochód – pomoc drogową marki IVECO na zasadach współwłasności z bankiem i w związku z tym mąż jej obciążony jest ratą kredytową w wysokości 2466,59 zł. Postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, iż strona nie wykazała w sposób wystarczający i skuteczny, iż nie jest w stanie uiścić pełnego należnego wpisu sądowego oraz innych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Dodatkowo podniesiono, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów w sytuacji, gdy zarówno skarżąca, jak i jej mąż uzyskują stałe dochody oraz korzystają z pomocy rodziny, a także profesjonalnego pełnomocnika, którego udział na tym etapie postępowania nie jest konieczny. Od powyżej powołanego rozstrzygnięcia strona wniosła sprzeciw podnosząc między innymi, iż należycie uprawdopodobniła i uzasadniła okoliczności przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a koszty, które musiałaby ponieść w niniejszym postępowaniu są na tyle wysokie, iż musiałaby w praktyce wziąć kredyt na ten cel, którego by nie otrzymała ze względu na zajęcia komornicze Urzędu Skarbowego. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2012 r. oddalono wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych uznając, iż analiza akt sprawy w konfrontacji z twierdzeniem strony oraz wskazanymi przez nią okolicznościami nasuwa wątpliwości dotyczące sytuacji finansowej, w jakiej znajduje się wnioskodawczyni. W uzasadnieniu podniesiono, iż comiesięczna płatność na poczet spłaty raty kredytu na zakup samochodu – pomocy drogowej w istocie wiąże się z wydatkowaniem sumy dochodów obojga małżonków, co w konsekwencji oznacza, że ich zasadnicze źródło utrzymania muszą stanowić inne dochody. Sumy przekazywane przez rodziców (po 500 zł na każdego z małżonków) doprowadziły do powzięcia przez Sąd pierwszej instancji dodatkowych wątpliwości odnośnie wiarygodności okoliczności przywołanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pismem z dnia 14 maja 2012 r. skarżąca wniosła zażalenie, zarzucając zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 z późn. zm; dalej: "p.p.s.a.") poprzez uznanie, iż strona skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny, podczas gdy należycie uzasadniła i uprawdopodobniła okoliczności, które przedstawiła we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wyjaśniono, w odpowiedzi na zarzuty zawarte w powyżej powołanym postanowieniu, iż bieżące wydatki rodziny są zróżnicowane w zależności od wydatków ponoszonych na adoptowane dziecko, dlatego nie można określić ich precyzyjnie. W uzupełnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącej, w piśmie z dnia 17 maja 2012 r., przedstawił nowy harmonogram spłaty kredytu samochodowego przez męża wnioskodawczyni, obowiązujący od 1 marca 2012 r., a ustanowiony w związku z trudną sytuacją materialną męża strony i niemożliwością regulowania spłat kredytu, zgodnie z poprzednio ustalonym planem. Z dokumentu tego wynika, iż obecnie rata za samochód wynosi 1314,48 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie w przytoczonym przepisie określenia, "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, iż jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Ma on na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, na mocy art. 255 p.p.s.a. sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 180/09, LEX nr 552208). W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji nie skorzystał z możliwości uregulowanej w art. 255 p.p.s.a. uznając, że zawarte na wypełnionym formularzu PPF dane są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Jak wynika z akt sprawy, postanowienie referendarza sądowego z dnia 13 marca 2012 r., oddalające wniosek strony o zwolnienie od kosztów sądowych, zapadło w oparciu o złożony formularz PPF oraz załączone do niego zaświadczenie o zarobkach skarżącej, a także bilans przychodów i kosztów za 2011 r. z działalności męża podatniczki. W zaskarżonym postanowieniu Sąd wskazał, iż skarżąca uzyskuje stałe miesięczne dochody, działalność gospodarcza męża wykazała zysk za ostatni rok bilansowy, co umożliwia zapewnienie bieżącej egzystencji rodziny. Dodatkowo podkreślono, iż fakt, że rata kredytu pokrywa zadeklarowane przez stronę miesięczne dochody budzi wątpliwości, czy wnioskodawcy nie osiągają dodatkowych, nie ujawnionych we wniosku dochodów. Jednakże Sąd pierwszej instancji nie zobowiązał skarżącej do przedstawienia dodatkowych oświadczeń, na podstawie których można by dokonać oceny sytuacji materialnej rodziny wnioskodawczyni. Co prawda w aktach o sygn. I SA/Kr 238/12 w sprawie ze skargi męża skarżącej J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. znajdują się wyciągi bankowe za poszczególne miesiące 2011 r., jednak w kontekście nieregularności wpływów, jakie osiągają podatnicy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, nie obrazują one całokształtu zysków ponoszonych z tej działalności. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie ustalił, czy jest to jedyne konto bankowe, które posiadają skarżący oraz nie zobowiązał ich, na mocy dyspozycji art. 255 p.p.s.a. do przesłania aktualnych wyciągów bankowych, ani też oświadczeń o środkach wydatkowanych chociażby na bieżące utrzymanie trzyosobowej rodziny. W tym kontekście stwierdzenie, iż budżet gospodarstwa domowego w wysokości 1000 zł uniemożliwia przetrwanie rodzinie wnioskodawczyni nie wynika z materiału dowodowego zebranego w sprawie. Oczywiście nie podlega wątpliwości, iż to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, a sąd może uzupełnić obraz sytuacji bytowej strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jedynie o informacje znane mu z urzędu lub dane wynikające z akt sprawy (por. postanowienie NSA z dnia 31 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 270/08, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), jednakże z dyspozycji art. 255 p.p.s.a. wyraźnie wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd powinien wezwać wnioskodawcę do przedłożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych. W orzecznictwie podkreśla się, iż nie dopuszczalna jest odmowa przyznania prawa pomocy przed podjęciem działań wspomnianych w komentowanym przepisie (por. postanowienie NSA z dnia 13 października 2004 r., sygn. akt OZ 505/04, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z uwagi na powyższe, skoro w orzeczeniach Sądu pierwszej instancji (zarówno w postanowieniu z dnia 13 marca 2012 r., jak i w postanowieniu z dnia 24 kwietnia 2012 r.) zawarto wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawczyni oraz jej rodziny, należało skorzystać z możliwości przewidzianej przez ustawodawcę w art. 255 p.p.s.a. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien wezwać podatniczkę do przedłożenia dodatkowych dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jej rzeczywistą sytuację majątkową. W szczególności powinny być to wyciągi bankowe z kont za okres począwszy od stycznia 2011 r. wraz z oświadczeniami o ilości posiadanych kont bankowych, a także oświadczenia o wydatkach ponoszonych na bieżące utrzymanie, opłatach i innych kosztach związanych z egzystencją. Dopiero po przedłożeniu tych dokumentów Sąd powinien dokonać oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie.