II FZ 737/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA (del.) Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 7 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 18 czerwca 2012 r. sygn. akt I SA/Wr 276/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 27 grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. O. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. – dalej jako "Spółka", wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 27 grudnia 2011 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2005 r. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł Spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek Spółka podała, że Urząd Skarbowy w W. zablokował jej rachunek bankowy. W oświadczeniu o majątku i dochodach wnioskodawczyni wskazała kwotę 52.000 zł jako wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych, kwotę 5.229 zł jako wartość jej środków trwałych oraz kwotę (–) 1.752.831,88 zł jako stan rachunku bankowego oraz kwotę zajęcia na tym rachunku. Spółka podała, że na dzień złożenia wniosku bilans za ostatni rok obrotowy nie został sporządzony. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Spółka nadesłała dokumenty (m.in. deklaracje VAT–7 za pierwsze trzy miesiące 2012 r., zeznanie CIT–8 za 2011 r.), z których wynika, że w 2011 r. wnioskodawczyni nie uzyskała żadnego przychodu, natomiast w styczniu, lutym i marcu 2012 r. dokonała dostawy towarów i świadczyła usługi o wartości odpowiednio: 122.519 zł, 226.710 zł i 111.937 zł oraz nabyła towary i usługi o wartości odpowiednio: 129.289 zł, 116.161 zł i 83.807 zł. Postanowieniem z dnia 14 maja 2012 r. sygn. akt I SA/Wr 276/12 referendarz sądowy WSA we Wrocławiu odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W wyniku wniesionego od tego rozstrzygnięcia sprzeciwu WSA we Wrocławiu postanowieniem z dnia 18 czerwca 2012 r. sygn. akt I SA/Wr 276/12 odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji podniósł, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie strona skarżąca w złożonym sprzeciwie nie zawarła argumentacji ponad wywiedzioną we wniosku oraz nie przedstawiła innych niż złożone na wezwanie referendarza sądowego dokumentów, których treść uzupełniłaby informacje o jej sytuacji materialnej. Zdaniem WSA we Wrocławiu w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, albowiem złożone przez nią oświadczenie nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych. Sąd zwrócił uwagę, że w treści wniosku Spółka ograniczyła się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jej złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów – brak dochodu i brak majątku podlegającego spieniężeniu. Ponadto skarżąca nie uzupełniła informacji o swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący, spójny i w konsekwencji nie budzący wątpliwości co do posiadania dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów sądowych. WSA we Wrocławiu wskazał na skalę prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej, wynikającą z przedłożonych deklaracji VAT–7, która nie znajduje potwierdzenia w przesłanym dokumencie dotyczącym stanu jego rachunku bankowego, z którego wynika jedynie dokonanie na tym rachunku zajęcia egzekucyjnego. Oznacza to, że skarżąca nie przedstawiła pełnej informacji o stanie swoich finansów. W ocenie WSA we Wrocławiu powyższa niespójność oraz brak w zakresie wykazywania sytuacji materialnej skarżącej nie pozwalają na przyjęcie, iż w sprawie spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie nie budzącego wątpliwości wykazania również innych okoliczności przedstawionych we wniosku. Sąd pierwszej instancji powtórzył, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania i to on ponosi konsekwencje niewywiązania się z tego obowiązku. Końcowo Sąd wskazał, że fakt prowadzenia przez Spółkę działalności gospodarczej w styczniu, lutym i marcu 2012 r. świadczy o poprawie jej sytuacji ekonomicznej w porównaniu z rokiem 2011, w którym nie uzyskała ona żadnego przychodu. Natomiast kwoty, jakimi obraca ona w ramach tej działalności, wynikające z przedłożonych deklaracji VAT–7, pozwalają, według Sądu, na wygospodarowanie środków pieniężnych koniecznych do ponoszenia kosztów sądowych w sprawie, na które składa się na obecnym etapie postępowania wpis sądowy od skargi w kwocie 500 zł. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu Spółka wniosła o jego zmianę poprzez przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu zarzucono, że Sąd pierwszej instancji oparł się na błędnym ustaleniu, iż wnioskodawczyni – wbrew żądaniu Sądu – nie przedłożyła wystarczających dowodów na poparcie swego wniosku. Zdaniem Spółki dostarczone Sądowi dowody są oczywiście wystarczające do przyznania prawa pomocy. Bezzasadnym jest tym samym twierdzenie o niekompletności dokumentacji. Żaląca podniosła, że przy tak arbitralnym sposobie ocenienia dowodów niemalże zawsze można wskazać, że czegoś w dokumentacji brakuje. Tymczasem prawo pomocy nie może być sprowadzone do absurdu, bowiem z gwarancji procesowej zmienia się w iluzję tej gwarancji. Zdaniem strony skarżącej WSA we Wrocławiu sprowadził swój wywód do tezy, że w interesie Państwa nie jest udzielanie prawa pomocy, a przedsiębiorca powinien sam zapewnić środki na funkcjonowanie działalności gospodarczej. Zgadzając się co do zasady z taką tezą Spółka wskazała, że nie jest w stanie opłacić kosztów związanych z postępowaniem, zaś pozbawienie jej prawa pomocy w zasadzie jest pozbawieniem jej prawa do sądu. W tym kontekście należy rozważyć, co powinno być priorytetem sądów: sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez merytoryczne rozpoznawanie spraw czy dbanie o wpływy do budżetu państwa? W ocenie Spółki ta druga kwestia powinna być raczej domeną Rady Ministrów i Ministra Finansów, a nie organów wymiaru sprawiedliwości. Reasumując skarżąca wskazała, że w tym kontekście danie priorytetu pozyskania od strony opłaty sądowej, a nie dążenia do rozstrzygnięcia sporu, stoi w sprzeczności z misją sądów i gwarancjami konstytucyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego podmiotom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) – dalej jako "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy zaznaczyć, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Hanna Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). W rozpoznawanej sprawie wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożyła spółka kapitałowa. W uzasadnieniu powoływała się na swoją złą kondycję finansową spowodowaną zablokowaniem przez urząd skarbowy jej rachunku bankowego. Wbrew twierdzeniom skarżącej przedstawionym w zażaleniu, należy zaaprobować stanowisko Sądu pierwszej instancji, że Spółka nie wykazała, iż jej sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że fakt prowadzenia przez Spółkę działalności gospodarczej w styczniu, lutym i marcu 2012 r. świadczy o poprawie jej sytuacji ekonomicznej w porównaniu z rokiem 2011, w którym nie uzyskała ona żadnego przychodu. Z nadesłanych na wezwanie referendarza sądowego deklaracji dla podatku od towarów i usług VAT–7 wynika, że w pierwszych trzech miesiącach 2012 r. Spółka dokonała dostawy towarów i świadczyła usługi o wartości odpowiednio: 122.519 zł, 226.710 zł i 111.937 zł oraz nabyła towary i usługi o wartości odpowiednio: 129.289 zł, 116.161 zł i 83.807 zł. Należy również zwrócić uwagę, że w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do dostarczenia szczegółowych wyciągów lub wykazów z posiadanych przez Spółkę rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące skarżąca nadesłała jedną stronę wydruku z rachunku bankowego prowadzonego przez K. S.A. Oddział w W. obrazującą liczbę blokad na tym rachunku na łączną kwotę 1.757.262,82 zł. Skarżąca nie wskazała, czy posiada inne rachunki bankowe, nie nadesłała szczegółowego wyciągu z ww. rachunku bankowego, który pozwoliłby Sądowi na prześledzenie operacji finansowych dokonywanych na tym rachunku. Skoro Spółka w pierwszym kwartale 2012 r. dokonywała dostaw towarów (świadczyła usługi) to płatność za te towary (usługi) musiała następować za pośrednictwem rachunku bankowego, do czego zobowiązuje art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego postępowanie wnioskodawczyni polegające na selektywnym podawaniu informacji skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Za nieuwzględnieniem wniosku przemawiało również porównanie wysokości wpisu, jaki strona zobowiązana jest uiścić w niniejszej sprawie z obrotami uzyskiwanymi przez Spółkę w pierwszym kwartale 2012 r. Analiza możliwości płatniczych Spółki doprowadziła Sąd pierwszej instancji do słusznej konstatacji, że nie istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez spółkę postępowania sądowoadministracyjnego. Ponadto należy zwrócić uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2000 r., Nr 94, poz. 1037 ze zm.), umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1–300, wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez Spółkę. Odnosząc się do podniesionej w zażaleniu argumentacji należy zauważyć, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Obowiązek poniesienia kosztów procesu nie może być rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji RP. W żadnym razie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń, a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 840/11, LEX nr 1069753). W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu pierwszej instancji, że przedstawione przez Spółkę dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.