I FZ 249/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 29 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Rz 202/12 odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 11 stycznia 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2007 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 29 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Rz 202/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił wniosek Z. T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, złożony w sprawie ze skargi podatnika na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 11 stycznia 2012 r., wydaną w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2007 r. Przedstawiając dotychczasowy przebieg postępowania w sprawie Sąd pierwszej instancji podał, że skarżący występując o przyznanie prawa pomocy złożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, z którego wynika, że prowadzi on samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiadając żadnego źródła dochodów, ani żadnego majątku. Skarżący wyjaśnił, że po utracie pracy pozostaje na utrzymaniu 86 letniej matki, która pobiera emeryturę w wysokości 2 400 zł miesięcznie. Dodał także, że postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 11 kwietnia 2011 r. został wpisany do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Odnośnie ponoszonych wydatków skarżący podał, że stałe opłaty związane z utrzymaniem domu wynoszą 1 100 zł miesięcznie, natomiast wydatki na zakup leków i żywności odpowiednio od 300 do 400 zł miesięcznie oraz 1 000 do 1 500 zł miesięcznie. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym skarżący wyjaśnił, że nie ma statusu osoby bezrobotnej, gdyż pozostaje na zwolnieniu lekarskim, nie posiada także żadnych środków transportowych. Oprócz tego przedłożył: kserokopie faktur za gaz, za usługi telekomunikacyjne, kserokopie faktur za telefon oraz wyciąg z rachunku bankowego (należącego do jego matki, jednakże do którego skarżący jest upoważniony), za okres od dnia 31 stycznia 2012 r. do 4 kwietnia 2012 r., z którego wynika że na przedmiotowy rachunek systematycznie wpływa emerytura F. T., w wysokości ok. 2 250 zł. Ze środków zgromadzonych na tym rachunku opłacone zostały zobowiązania podatkowe matki skarżącego, rachunki za wodę oraz przelewy, między innymi na rzecz Fundacji T.S., w kwocie 425,58 zł (za korzystanie z produktów Microsoftu), G. N., w kwocie 1 446,48 zł, w którego tytule wskazano "płatność za 12 miesięcy 3 spółek". Z przedmiotowego rachunku dokonano również zakupu biletu lotniczego za kwotę 558,50 zł oraz paliwa na stacji benzynowej za 47,65 zł. Odnośnie wyżej wymienionych przelewów skarżący wyjaśnił, że przelew na rachunek G. N. był przelewem grzecznościowym dokonanym przez jego matkę na prośbę jego byłej żony, która wcześniej przekazała F.T. stosowne środki na ten cel. Ona sam nie wnikał w to czego dotyczył ten przelew. Jeżeli zaś chodzi o przelew na rzecz T.S. to był on związany z zakończeniem rozliczeń dotyczących spraw Fundacji T. Skarżący oświadczył ponadto, że pełni nieodpłatnie funkcję Prezesa Zarządu B. P. Sp. z o.o., jednakże spółka ta nie prowadzi żadnej działalności. Nie jest już Prezesem Zarządu S. F. A. S.A. ani też Prezesem Fundacji T., w której pełni jedynie funkcję członka Rady Fundacji. Po dokonaniu merytorycznej oceny wniosku strony Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie doszedł do przekonania, iż nie można uznać by sytuacja skarżącego uzasadniała przyznanie mu prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wniosku dopatrzył się bowiem szeregu niespójności i sprzeczności, w związku z tym odmówił wiarygodności podanym tam przez skarżącego informacjom. Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem strona reprezentowana przez pełnomocnika, będącego radcą prawnym, w zażaleniu zakwestionowała je w całości. Wnosząc o jego zmianę i uwzględnienie wniosku skarżącego, przez zwolnienie go z opłat sądowych od wniesionej skargi, zarzuciła orzeczeniu Sądu pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania, poprzez niezastosowanie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej również jako P.p.s.a.), pomimo wystąpienia ku temu przesłanek. W uzasadnieniu wniesionego środka zaskarżenia jego autor wyraził wątpliwości co do faktu czy Sąd pierwszej instancji zapoznał się z obszernym sprzeciwem złożonym przez stronę od postanowienia referendarza sądowego, gdzie podatnik wyjaśnił podnoszone przez Sąd nieścisłości. Końcowo strona argumentowała, że utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia WSA w Rzeszowie, stanowić będzie, niezgodne z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, ograniczenie prawa do Sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie zgodne jest z prawem, a tezy w nim wyrażone w pełni zasługują na akceptację. Przede wszystkim należy podnieść, iż kwestie związane z przyznaniem prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, obejmującym w rozpoznawanym przypadku zwolnienie od kosztów sądowych, reguluje art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a nie wskazany przez pełnomocnika strony w zażaleniu przepis zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Powyższe, w świetle wniosku strony, obejmującego zwolnienie w całości z kosztów sądowych wynika z treści art. 245 § 3 P.p.s.a., który przewiduje, że Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Jednakże uchybienie, pełnomocnika strony nie tamuje rozpoznania niniejszego zażalenia, gdyż odmiennie niż w przypadku skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany podstawami zażalenia. NSA rozpoznając zażalenie orzeka w granicach wyznaczonych przez jego przedmiot, bada zatem zgodność zaskarżonego orzeczenia z mającymi zastosowanie w sprawie, obowiązującymi przepisami prawa. W myśl wspomnianego na wstępie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a wszelkie uzasadnione wątpliwości z takiego wniosku wynikające przemawiają przeciwko przyznaniu stronie prawa pomocy. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż Sąd pierwszej instancji, prawidłowo wobec dopatrzenia się we wniosku skarżącego szeregu niespójności i sprzeczności, odmówił wiarygodności podanym przez niego informacjom. W szczególności jak zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie za niewiarygodne należało uznać twierdzenia podatnika o braku wiedzy na temat szczegółów przekazania w gotówce kwoty 1 446,48 zł, jego matce przez jego byłą żonę, w celu dokonania późniejszego przelewu tych środków na rzecz G. N., gdyż to skarżący dokonał przedmiotowego przelewu, podając w jego tytule: "płatność za 12 miesięcy 3 spółek". Dodatkowo fakt, że skarżący pozostaje prezesem zarządu spółki z o.o. oraz zasiada w radzie fundacji wskazuje, że przedmiotowy przelew został wykonany przez skarżącego, w związku z ze sprawowanymi przez niego funkcjami. Wiarygodność oświadczeń skarżącego podważa również zestawienie ponoszonych przez jego i jego matkę wydatków z uzyskiwanymi dochodami, dokonane na podstawie oświadczeń, przedłożonych rachunków, potwierdzeń zapłaty i wyciągu z konta bankowego, który nie jest pełny, albowiem saldo rachunku na dzień 31 stycznia 2012 r. wynosiło, zgodnie z tym wyciągiem, 6 896,74 zł, natomiast na dzień 20 lutego 2012 r., po dokonaniu operacji na kwotę 558,50 zł, 4 441,47 zł, wyciąg nie zawiera zaś innych operacji, które uzasadniałyby wskazaną różnicę. Poza tym skarżący zadeklarował, że wydatki na zakup leków i żywności w jego gospodarstwie domowym wynoszą odpowiednio: 300-400 zł miesięcznie oraz 1 000- 1 500 zł miesięcznie i w całości pokrywane są z emerytury jego matki, która wpływa w całości na rachunek bankowy, wyciąg z którego został przez niego przedłożony do akt sprawy. Na podstawie przedmiotowego wyciągu nie sposób jednak stwierdzić podejmowania środków na pokrycie wyżej tych wydatków. Jeżeli chodzi o marzec 2012 r., to w dniu 13 tego miesiąca z wyżej wskazanego rachunku bankowego podjęto kwotę 3 000 zł, jednakże w dniu 2 kwietnia skarżący opłacił rachunki za gaz, telefon oraz internet na łączną kwotę 3 097,93 zł, a więc na sumę przekraczającą przedmiotowa kwotę. Niemniej jednaki skarżący nie wyjaśnił tych rozbieżności i nie wskazał źródła pochodzenia środków na zakup żywności i leków. Fakt ten rodzi więc uzasadnione podejrzenia, że emerytura matki nie stanowi jedynego źródła dochodów w gospodarstwie domowym skarżącego, a postawa skarżącego, uchylającego się od wyjaśnienia tych wątpliwości, uniemożliwia ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej. Zgodzić się należy również z Sądem pierwszej instancji, co do tego, że nie można przyjąć bezkrytycznie twierdzeń strony, że nie posiadając żadnych dochodów, pozostaje prezesem zarządu spółki z o.o. oraz zasiada w radzie fundacji, które to funkcje pełni społecznie, nie pobierając z tego tytułu jakiegokolwiek wynagrodzenia. Pełnienie bowiem wymienionych powyżej funkcji wiąże się z określonymi wydatkami, związanymi chociażby z wyjazdami służbowymi. Co istotne również skarżący mieszkając w T. większość przedstawionych rachunków opłacił w K., co świadczy o licznych jego wyjazdach, źródła których pokrycia skarżący nie ujawnił. W rozpoznawanej sprawie zatem brak było podstaw do zwolnienia strony w całości z kosztów sądowych. Bowiem przedstawione przez skarżącego dokumenty i oświadczenia wobec stwierdzonych wyżej nieścisłości nie pozwalały na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Oceny tej w żaden sposób nie zmienia powoływana w zażaleniu argumentacja. W tym zakresie należy zauważyć, iż Sąd pierwszej instancji nie mógł zaakceptować argumentacji skarżącego, zmierzającej do wyjaśnienia przyczyny dokonania przez niego przelewu z konta matki, jak podał, za bilet lotniczy byłej żony. Wyjaśnienie bowiem, że kwota ta została przekazana w celu późniejszego jej przelewu na konto innej instytucji, w dobie bankowości elektronicznej, nie może być uznana za wiarygodną, zwłaszcza w świetle, pozostałych wytkniętych nieścisłości, zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (pełna nazwa: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.) trzeba odnotować, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Obowiązek poniesienia kosztów procesu nie może być rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji. W żadnym razie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 840/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, i powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a.