I SA/Bd 290/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zdzisław Pietrasik Sędziowie: Sędzia WSA Mirella Łent Sędzia WSA Izabela Najda-Ossowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Zakrzewska-Wiśniewska po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 01 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi W. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości, 3. zasądza od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) [...] ([...]) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Syg. akt I SA/Bd 290/12 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) odmówił W. R.(skarżącemu) umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 42.530,58 zł z powodu stwierdzenia braku przesłanek do udzielenia ulgi. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wniósł o rozważenie możliwości umorzenia chociażby kwoty odsetek. Po ponownym przeanalizowaniu sprawy ZUS decyzją z [...] utrzymał w mocy powyższą decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek wraz z odsetkami za zwłokę. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wyjaśnił, że w obecnym stanie prawnym, zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i niektórych innych ustaw ZUS może podjąć decyzję o umorzeniu należności przy braku ich całkowitej nieściągalności tylko w przypadku osób fizycznych nie podlegających przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287 ze zm.) jeśli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Wyjaśniono, że osobami fizycznymi nie podlegającymi przepisom ustawy o restrukturyzacji są osoby, w stosunku do których przepisy powołanej ustawy nie miały zastosowania w okresie obowiązywania omawianego aktu prawnego z uwagi na utratę statusu przedsiębiorcy w myśl uregulowań prawnych zawartych w ustawie z 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2004r. Nr 173,poz. 1807 ze zm.). W rezultacie osoba fizyczna posiadająca wykreślenie działalności gospodarczej z właściwego rejestru nie była uprawniona do skorzystania z restrukturyzacji zadłużenia. Podkreślono, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek z uwagi na ważny interes zobowiązanego do ich opłacenia jedynie w wyjątkowej sytuacji, w szczególności w przypadku ubóstwa osoby zobowiązanej do uregulowania należności, której sytuacja majątkowa i konieczność jednoczesnej spłaty zadłużenia zagraża dalszej egzystencji poprzez nie zapewnienie minimum socjalnego tj. w sytuacji braku środków niezbędnych dla zachowania potrzeb życiowych (wyżywienie, ubranie, utrzymanie mieszkania i inne). Organ podkreślił, że to na zobowiązanym ciąży obowiązek wykazania, że zachodzi okoliczność stwarzająca możliwość umorzenia należności z tytułu składek. W tym kontekście ZUS podał, że skarżący w trakcie postępowania nie przedłożył żadnego dowodu na okoliczność istnienia trudnej sytuacji materialnej np. decyzji o uzyskiwanych zasiłkach z pomocy społecznej, decyzji o przyznanych dodatkach mieszkaniowych. Powyższe świadczy o braku konieczności ubiegania się o te świadczenia, co w logicznej konsekwencji dowodzi, że ubezpieczony nie znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Odnosząc się do sytuacji skarżącego organ podał, że pobiera on świadczenie rentowe w wysokości 934,47zł brutto, które po potrąceniu kwoty 233,61zł wynosi do wypłaty 567,76zł. Zakład ustalił, że wnioskodawca aktualnie pracuje na pełen etat w firmie M. otrzymując wynagrodzenie w wysokości 1.481,04zł brutto. Wprawdzie skarżący twierdzi, iż umowa w wymienionej firmie zawarta była na czas określony do 31.12.2011r., brak jest jednak dokumentu potwierdzającego tę okoliczność. Wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Zamieszkuje u znajomych i jak oświadcza partycypuje w opłatach za gaz i energię. Koszty leczenia wynoszą 200zł miesięcznie (brak faktur, rachunków). Nie wykazuje żadnych osób na utrzymaniu oraz innych zobowiązań. Ponadto nie wskazuje majątku ruchomego czy nieruchomości mogących stanowić przedmiot egzekucji. Analizując sytuację skarżącego Zakład stwierdził, że w sprawie nie zachodzi przesłanka ważnego interesu osoby zobowiązanej innego niż tylko finansowy. Pomimo posiadania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wnioskodawca osiąga dochód z tytułu zatrudnienia zatem zajęcie egzekucyjne świadczenia rentowego nie uniemożliwia zaspokojenia potrzeb życiowych gdyż skarżący nie jest całkowicie i trwale niezdolny do pracy, a także do samodzielnej egzystencji o czym świadczy okoliczność, że nie otrzymuje dodatku pielęgnacyjnego. Posiadane orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wskazuje możliwość pracy w warunkach chronionych. W konsekwencji, zdaniem Zakładu, me można uznać obecnej sytuacji ubezpieczonego za szczególnie drastyczną. Nie wystąpiła sytuacja, w której ze względu na swą przewlekłą chorobę skarżący byłby pozbawiony możliwości zarobkowania, a także z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Skarżący nie wykazał także, że zaległości powstały na skutek nadzwyczajnego, niezależnego zdarzenia losowego. Pozyskiwane dochody, pozwalają na zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych. Potwierdzeniem tego może być fakt, że skarżący nie korzysta z finansowego wsparcia ośrodka pomocy społecznej. Organ podniósł jednocześnie, że skarżący wnosi o umorzenie należności składkowych na koncie pracowniczym gdzie opłacanie ich leży przede wszystkim w interesie ubezpieczonych i obowiązek ich odprowadzania wynika wprost z przepisów ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DZ. U. z 2009r. Nr 205 poz. 1585 ze zm. dalej ustawa sus). Podkreślono, że ustawodawca nałożył na ZUS obowiązek podejmowania działań zmierzających do przymusowego wyegzekwowania przedmiotowych należności oraz, ze względu na szczególny charakter składek ubezpieczeniowych, wyposażył Zakład w szereg instrumentów prawnych pozwalających realizować nałożone na niego zadania w zakresie poboru składek ubezpieczeniowych. Organ wyjaśnił również, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również, podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. W skardze do sądu administracyjnego skarżący podniósł, że zaskarżona decyzja nie różni się od decyzji z dnia [...] co oznacza, że jego wniosek z [...] został jedynie poddany obróbce przez zespół radców prawnych ZUS. Stwierdził, że Dyrektor Oddziału ZUS nie zapoznał się z treścią wniosku, ponieważ ogólnie wiadomo, że korespondencja nie jest czytana przez dyrektorów, co skutkuje brakiem reakcji na załatwienie problemów. W ocenie skarżącego dostarczył on dokumenty, które jednoznacznie obrazują jego trudną sytuację zdrowotną i materialną. Podniósł, że z wykształcenia jest inżynierem, ma 62 lata i nie może pracować w zawodzie z uwagi na brak odpowiednich ofert oraz wiek. Nie zgodził się z argumentacją organu, że może pracować w warunkach chronionych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Należy podkreślić, że sąd administracyjny zgodnie z art. 145 § 1 pkt.1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r, poz.270 ze zm. dalej ustawa p.p.s.a.) uchyla decyzję, kiedy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji jest wniosek skarżącego o umorzenie zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości w łącznej wysokości 42.530,58zł. Należność tę tworzą zaległości w składkach na ubezpieczenie społeczne pracowników za okres od grudnia 1992r do czerwca 1993r wraz z odsetkami za zwłokę od powyższych należności. Podstawą prawną umorzenia należności z tytułu składek za wskazane okresy jest art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002r o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002r nr 241 poz. 2074 ), zgodnie z którym ZUS może umarzać należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców: 1) na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych do dnia 31 grudnia 1998r, 2) na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych za okres od 1 stycznia 1999r do 31 grudnia 2001r. – jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Dla oceny "ważnego interesu", który to zwrot nie został przez ustawodawcę doprecyzowany, konieczne jest uprzednie prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja tego wymogu nie spełnia. Należy przede wszystkim zaakcentować, że dwuinstancyjność postępowania administracyjnego polega na tym, że organ wydający decyzję w II instancji ma obowiązek ponownie, w pełnym zakresie, rozstrzygnąć sprawę, a nie ograniczyć się do oceny rozstrzygnięcia organu I instancji. Tymczasem w sprawie organ I instancji zasadniczą przesłanką swojej decyzji odmawiającej umorzenia zaległości uczynił ustalenie, że skarżący, nie mając nikogo na utrzymaniu, utrzymuje się ze świadczenia rentowego w kwocie 934,47zł oraz pracy w pełnym wymiarze w firmie M. z wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie ok. 1.476,72zł. Ze złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie majątkowym wynikało jednak, że umowa o pracę trwała jedynie do końca 2011r. O ile organ I instancji wydając decyzję w listopadzie 2011r (dzień wydania decyzji jest całkowicie nieczytelny) miał podstawy, by uznać, że skarżący osiąga miesięcznie dochody w wysokości ponad 2000 zł i z tej perspektywy oceniać "ważny interes" wnioskodawcy, o tyle decyzja II instancji wydana została [...]a okoliczności, co do wysokości miesięcznych dochodów skarżącego nie traktuje w sposób odmienny. Organ w sprawie prezentował pogląd, że na skarżącym ciąży obowiązek wykazania okoliczności, które uzasadniają umorzenie zaległości. Twierdzenie takie, jakkolwiek nie pozbawione częściowo trafności, nie zmienia jednak ogólnych zasad postępowania administracyjnego, które mają zastosowanie także w tym postępowaniu. Zgodnie z art. 77 § 1 Kpa organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Oznacza to, że jeśli jakaś okoliczność faktyczna istotna dla sprawy jest znana organowi np. fakt ustania zatrudnienia, to nie musi on oczekiwać na potwierdzenie takiego faktu przez stronę, lecz może tę okoliczność samodzielnie ustalić u pracodawcy. Natomiast okoliczności dotyczące np. wydatków ponoszonych przez skarżącego na konieczne cele, bez inicjatywy skarżącego nie mogą być uwzględnione przez organ, bo organ nie ma obiektywnych warunków, by je ustalić. Kwestią, która także nie została w sprawie wykazana przez organ jest brak przedawnienia należności będących przedmiotem wniosku o umorzenie na moment orzekania o ich umorzeniu. Niewątpliwie w przypadku stwierdzenia, że należności te uległy przedawnieniu, nie byłoby przedmiotu wniosku o ich umorzenie. Ponieważ należności stanowiące zaległość dotyczą składek na ubezpieczenie społeczne pracowników za okres od grudnia 1992r do czerwca 1993r, organ z urzędu powinien przeanalizować możliwość ich przedawnienia. Tymczasem organ I instancji w uzasadnieniu decyzji zawarł stwierdzenie, że "... zgodnie z art. 24 § 4 ustawy (...sus) zaległości z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Natomiast w myśl art. 24 § 5b ustawy bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego." Organ podsumował wskazany wywód twierdzeniem, że taka sytuacja zachodzi w przypadku skarżącego, lecz nie uzasadnił takiego stanowiska żadnym konkretnym faktem np. wskazaniem daty czynności egzekucyjnej. Należy podkreślić, że art. 24 ust 4 ustawy sus stanowiący, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust 5-5d, w tej wersji obowiązuje dopiero od 1 stycznia 2003r, a poprzedni okres przedawnienia wynosił 5 lat. Jednocześnie, wobec braku przepisów przejściowych i zasadą bezpośredniego działania nowej ustawy, przyjęto, że do należności, które do tego dnia nie uległy przedawnieniu, znajdował zastosowanie dłuższy termin przedawnienia. Dla uznania jednak, że taki dłuższy termin miał w sprawie zastosowanie, organ powinien zamieścić w zaskarżonej decyzji stosowny wywód (poparty dowodami) na okoliczność, że przed tą datą nie doszło w sprawie do upływu terminu przedawnienia Powoływanie się na zawieszenie biegu terminu przedawnienia musi zostać wykazane, w szczególności przez odniesienie się do początkowego zdarzenia, które do takiego zawieszenia dało podstawę, a nie do stanu obecnego. Mając na uwadze powyższe wywody, ponownie rozpatrując sprawę organ zobowiązany jest przeanalizować i wykazać, że należności, których dotyczy wniosek istnieją i nie uległy przedawnieniu. Przesądzenie tej kwestii stworzy przesłankę do ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie źródeł dochodów miesięcznych. W ostatnim etapie natomiast pozostanie do rozstrzygnięcia w sprawie kwestia "ważnego interesu" skarżącego i ewentualnego orzeczenia w ramach uznania administracyjnego. W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) ustawy p.p.s.a. Na podstawie art. 152 określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości i zasądził od organu na rzecz pełnomocnika działającego z urzędu kwotę 295,20 zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.