IV SA/Gl 755/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz – Furmanik Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz – Kunicka Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza R. z dnia [...] r., nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] Burmistrz R., na zasadzie art. 2, art. 9, art. 19, art. 24 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz bliżej niesprecyzowanych przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2010 r. Nr 123, poz. 836), zmienił własną decyzję z dnia [...] przyznającą prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla małoletnich: K. Ł. po 500 zł miesięcznie, M. Ł. po 400 zł miesięcznie i D. Ł. po 400 zł miesięcznie w ten sposób, że za miesiąc listopad 2010 r. uchylił prawo do tego świadczenia dla wszystkich dzieci i przyznał je jedynie D. Ł. w kwocie 4, 30 zł. W uzasadnieniu stwierdził, że matka dzieci J. M. powiadomiła organ pomocy społecznej o otrzymaniu od komornika sądowego prowadzącego egzekucję alimentów na ich rzecz kwotę 1.295, 70 zł, którą mu zwróciła, lecz otrzymała ją ponownie. Organ wskazał, iż okoliczność ta ma wpływ na uprawnienie do przedmiotowego świadczenia. Pobieranie go w okresie, w którym strona otrzymała alimenty od komornika stanowi o tym, że jest to nienależne świadczenie w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d przywołanej ustawy. Matka dzieci wyjaśniła w toku postępowania, że wspomnianą kwotę rozdysponowała przeznaczając na potrzeby dzieci kwoty zgodne z treścią wyroku alimentacyjnego, jedynie na rzecz D. Ł. mniej, bo 395, 70 zł. Dlatego w ocenie organu należało zmienić decyzję orzekającą o przyznaniu przedmiotowego świadczenia poprzez jego uchylenie za miesiąc listopad 2010 r. w stosunku do małoletnich K. i M., zaś w odniesieniu do D. przez obniżenie go do powyższej kwoty. Jednocześnie organ stwierdził, że pobrana kwota 1.295, 70 zł stanowi nienależnie wypłacone świadczenie (decyzja orzekająca o jego zwrocie zapadła w dniu 10 lutego 2011 r.). Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem J. M. – działając imieniem małoletnich dzieci - wniosła odwołanie, w którym zarzuciła organowi oparcie rozstrzygnięcia na wadliwych ustaleniach faktycznych. Dowodziła, że sporna kwota alimentów uzyskanych za pośrednictwem komornika sądowego stanowiła zaległość alimentacyjną, o czym wykonując swój ustawowy obowiązek powiadomiła organ pomocowy. Jej przeznaczenie nastąpiło stosownie do kolejności zaliczania należności uregulowanej w art. 28 cytowanej wyżej ustawy. Wskazała przy tym na, mające posiłkowe znaczenie, brzmienie przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.). W tej sytuacji za błędny uznała pogląd, wedle którego wspomniana kwota stanowi nienależne świadczenie. Dlatego domagała się uchylenia powyższej decyzji. Zaskarżoną następnie do Sądu decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., na podstawie m.in. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy to rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Kolegium ustaliło, ze odwołująca się otrzymała w listopadzie 2010 r. od komornika sądowego kwotę 1.295, 70 zł, którą mu odesłała, zaś w grudniu 2010 r. od tegoż komornika sądowego kwoty 1.302, 61 i 3.419, 64 zł. Wskazując na brzmienie art. 24 ust. 1 i art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ II instancji wywiódł, iż w sprawie doszło do pobrania przez stronę alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zatem strona uzyskała niezależne świadczenie, co uzasadnia uchylenie lub zmianę decyzji przyznającej to świadczenie. Dlatego odwołania nie uwzględnił. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zarzucając naruszenie prawa procesowego i materialnego, J. M. – działając imieniem małoletnich dzieci - domagała się uchylenia obu zapadłych w sprawie decyzji. W jej motywach podtrzymała dotychczas prezentowane stanowisko. A skoro przekazane jej w listopadzie 2010 r. przez komornika kwoty zaliczyła na poczet alimentów zaległych, za chybione uznała potraktowanie świadczeń alimentacyjnych pobranych za ten okres, jako świadczeń nienależnych. Powołała się na argumentację przedstawioną w uzasadnieniu odwołania, której – w jej ocenie – niesłusznie Kolegium nie podzieliło. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z brzmieniem art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem niniejszej sprawy jest ocena prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania oraz zapadłych w tym postępowaniu rozstrzygnięć. Wadliwości procesowe lub materialnoprawne mające lub mogące mieć wpływ na wynik sprawy albo stanowiące podstawę wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności, po myśli art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm.), uzasadniają wzruszenie zaskarżonej decyzji. Stosownie do treści art. 134 § 1 tej ustawy, sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami, a więc z urzędu bierze pod rozwagę naruszenia prawa niepodniesione przez strony, zaś po myśli jej art. 135 oceną legalności jest władny objąć również inne akty lub czynności wydane lub podjęte w granicach danej sprawy, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Przeprowadzając w oparciu o przywołane przepisy badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził naruszenie przez organy obu instancji przepisów prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W toku postępowania administracyjnego nie zostały bowiem wyjaśnione wszelkie okoliczności faktyczne potrzebne do jej załatwienia, przeto zapadłe rozstrzygnięcia są przedwczesne. Z tego też powodu ocena zastosowania przez organy orzekające przepisów prawa materialnego w zasadzie nie mogła być dokonana; jest to bowiem możliwe wyłącznie w razie pełnego wyjaśnienia sprawy i poprawnego zastosowania prawa formalnego. Podstawę materialnoprawną orzekania w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy społecznej w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania decyzji, a w szczególności art. 24 ust. 1, wedle którego organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogły bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia. Organy dowodziły istnienia ostatnio wymienionej okoliczności, a spełnienie tej przesłanki miało wynikać z pobrania przez skarżącą w listopadzie 2010 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz uzyskania w tym samym czasie kwot wyegzekwowanych od dłużnika przez komornika sądowego. Definicję nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego zawiera art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który pod lit. d stanowił, że jest to świadczenie wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Analizując ustalony przez organy orzekające stan faktyczny sprawy pod kątem tych unormowań przyszło przede wszystkim zwrócić uwagę na rozbieżność w przyjętych przezeń wysokościach kwot przekazanych skarżącej przez komornika sądowego. Organ pierwszej instancji poprzestał na ustaleniu, iż była to kwota 1.295, 70 zł, zaś organ odwoławczy wskazał na kwoty 1.302, 61 zł i 3.419,64 zł. Jakkolwiek obie te wielkości znajdują oparcie w materiale dowodowym (p. oświadczenie skarżącej z dnia 16 grudnia 2010 r.), to kwestia ta ma istotny wpływ na stan faktyczny sprawy i wymagała jednoznacznego ustalenia. Bezsporna wszak jest tylko wysokość należnych małoletnim alimentów. Po wtóre faktem wymagającym niebudzącego wątpliwości ustalenia jest okoliczność stanu egzekucji w miesiącu objętym kwestionowanymi rozstrzygnięciami w zakresie należności bieżących i zaległych. Orzecznictwo sądowoadministracyjne stoi bowiem na utrwalonym stanowisku, wedle którego świadczenia z funduszu alimentacyjnego mogą być uznane za nienależnie pobrane wyłącznie wówczas, gdy w tym samym okresie strona otrzymała alimenty. Chodzi o tożsamość okresu, w jakim oba świadczenia zostały uzyskane przez osobę uprawnioną. Dość przywołać w tej materii wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 597/10 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 listopada 2010 r., sygn. akt IV SA/Gl 127/10. Identyczne stanowisko zajął ostatnio wymieniony Sąd w sprawach z udziałem tych samych stron, co w niniejszej sprawie (p. nieprawomocne wyroki z dnia 10 kwietnia 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 753/11 i z dnia 10 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 754/11). Wszystkie wyroki dostępne są w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych (www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przeto wystarczy odwołać się do zaprezentowanej w ich uzasadnieniach argumentacji, którą obecny skład Sądu podziela. Tymczasem zapadłe w niniejszej sprawie decyzje nie czynią jednoznacznych (SKO) ustaleń co do istnienia zaległości alimentacyjnych i okresu, na jaki wspomniane kwoty wyegzekwowane przez komornika uprawnione osoby je zaliczyły (organy obu instancji). Co prawda skarżąca w oświadczeniu z dnia [...] podała, w jaki sposób zużyła ("przekazała") uzyskaną kwotę tytułem alimentów w miesiącu listopadzie 2010 r., wszak nie wynika zeń, aby zliczyła ją na poczet bieżących alimentów. Czy innym jest bowiem rozdysponowanie pieniędzy, a czym innym zaliczenie ich na poczet określonych prawnie stwierdzonych należności. Tym bardziej, gdy z wcześniejszej treści owego oświadczenia wynika, że skarżąca potraktowała je jako alimenty zaległe, i tę wersję podtrzymała w kolejnych pismach (w tym odwołaniu i skardze do Sądu). W przedmiocie zarachowania wpłat w istotnym z punktu widzenia niniejszej sprawy stanie prawnym znaczenie miał art. 451 § 1 i 3 kodeksu cywilnego (p. cytowane wyżej orzeczenia i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt I OSK 1662/11, publ. j.w.). Zgodnie z jego brzmieniem w razie istnienia kliku długów wierzyciel decyduje o zaliczeniu spełnionego świadczenia dłużnika na poczet należności ubocznych i zalegającego świadczenia głównego, a w razie braku jego oświadczenia świadczenie to zalicza się na poczet długu najdawniej wymagalnego. Zatem konkluzja obu organów wypowiadających się w sprawie, jakoby doszło do wypłaty nienależnego świadczenia jest przedwczesna. Godzi się też w tym miejscu wskazać, że w sytuacji pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego obowiązkiem komornika jest przekazanie kwot wyegzekwowanych przez dłużnika w pierwszej kolejności organowi pomocowemu, chyba że zaległości na rzecz funduszu zostały zaspokojone. Niezgodne z art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów działanie komornika nie może niekorzystnie oddziaływać na prawa i sytuację stron. Wojewódzki Sąd Administracyjny dostrzegł również, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie do końca odpowiada wymogom art. 107 § 3 k.p.a., a przecież oczywistym jest, że decyzja każdego organu administracyjnego, w tym organu odwoławczego winna zawierać wskazane tam elementy, jak też fakt, że ten organ jest także organem merytorycznie rozpatrującym sprawę administracyjną, zatem dokonuje ustaleń faktycznych, ocenia wiarygodność dowodów oraz czyni ustalenia faktyczne i rozważania prawne. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło dostatecznego i przekonywującego ujawnienia każdego z tych elementów. Nadto wypada zwrócić uwagę na prawidłowe określenie strony postępowania. Bowiem z faktu, że decyzje są kierowane i pieniądze przekazywane matce dzieci nie wypływa jej legitymacja w sprawie administracyjnej i sądowoadministracyjnej. Nie wynika ona także z faktu wniesienia przezeń środków zaskarżenia. Wszystkie te działania są konsekwencją braku zdolności procesowej stron postępowania, jakimi są małoletnie dzieci. W tych sprawach J. M. występuje jako przedstawicielka ustawowa małoletnich K. Ł., M. Ł. i D. Ł. Sąd jednak powielił nieprawidłowe oznaczenie strony z uwagi na uczynienie tego przez organ odwoławczy. Trzeba wreszcie wytknąć pewną niekonsekwencję organowi I instancji. Zmieniając decyzję o przyznaniu uprawnień do przedmiotowego świadczenia powołał się on na okoliczność pobrania niezależnego świadczenia, która to konkluzja była przesłanką kontrolowanego obecnie rozstrzygnięcia. W tej sytuacji dziwi jednak wydanie decyzji o zwrocie nienależnego świadczenia, mimo jego zaskarżenia odwołaniem, a następnie skargą. W istocie w obrocie prawnym winna znaleźć się albo sama tylko decyzja o zmianie decyzji dotychczasowej albo decyzja orzekająca o zwrocie świadczenia winna zapaść po ostatecznym załatwieniu sprawy o zmianę decyzji. Z poglądem tym koresponduje stanowisko zajęte w przywołanych wyrokach tutejszego Sądu bazujące na poglądzie przedstawionym w uzasadnieniu cytowanego powyżej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lutego 2012 r., chociaż trudno sobie wyobrazić uznanie za nienależne świadczenie kwot pobranych na podstawie ostatecznej decyzji o jego przyznaniu funkcjonującej w obrocie prawnym w niezmienionej wersji. Dochodząc do przekonania, że naruszenie przez organy art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. miało wpływ na wynik sprawy, Sąd uchylił obie zapadłe decyzje. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy organ ustali czy w miesiącu listopadzie 2010 r. istniały zaległości alimentacyjne względem uprawnionych oraz względem funduszu alimentacyjnego, jakie kwoty wyegzekwował komornik w postępowaniu egzekucyjnym na ich rzecz oraz, na jakie należności zostały one przeznaczone. W tym celu sporządzi wykaz zaległości i wpłat na poczet funduszu, nadto wezwie komornika o wykaz należności wierzycielek i dokonanych wpłat przez dłużnika oraz przesłucha matkę uprawnionych w trybie art. 86 k.p.a. W oparciu o takie dowody ustali czy za ten miesiąc doszło do podwójnego uzyskania przez uprawnione osoby świadczeń alimentacyjnych. Tylko w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie możliwa będzie weryfikacja przedmiotowych uprawnień. Następnie mając na uwadze powyższe wywody wyda właściwej treści rozstrzygnięcie, które umotywuje w przepisany sposób. Z tych powodów, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji niniejszego wyroku.