II OZ 170/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. i M. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Wr 248/12 w zakresie odmowy przyznania D. i M. W. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. i M. W., J. W. i M. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 stycznia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił D. i M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Na wstępie uzasadnienia powyższego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że kwestia przyznania D. i M. W. prawa pomocy w niniejszej sprawie była już przedmiotem postępowania sądowego. Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2012 r. WSA we Wrocławiu odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu złożonego wniosku strona nie wskazała udokumentowanych okoliczności motywujących niemożność poniesienia kosztów postępowania. Nie przedłożono także stosownych dokumentów na skutek wezwania w tym przedmiocie czy też na etapie złożenia sprzeciwu, chociaż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek nie tylko rzetelnego i wyczerpującego przedstawienia stanu faktycznego, ale także poparcia powoływanych okoliczności środkami dowodowymi. Podniesione przez wnioskodawców okoliczności, na których oparli swój wniosek o przyznanie prawa pomocy (niemożność uiszczenia żadnych kosztów postępowania, fakt zadłużenia), zostały w istocie jedynie opisane, ale nie wykazane. Od powyższego postanowienia wnioskodawcy złożyli zażalenie, które Naczelny Sąd Administracyjny oddalił postanowieniem z dnia 4 października 2012 r. (sygn. akt II OZ 846/12) podzielając stanowisko Sądu I instancji. Po ponownym wezwaniu skarżących do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł (pisma z dnia 17 października 2012 r.) skarżący powtórnie złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazali, że uzyskiwany przez nich łącznie dochód wynosi 1.840 zł, a wśród posiadanych składników majątkowych wymienili udziały we własności działek gruntu. Dodali, że nie korzystają z niczyjej pomocy finansowej, nie mają oszczędności i konta bankowego, a swoje wydatki określili jako: opłata za energię elektryczną - 200-300 zł i za wodę – 50 zł. Dodali, że na zakup lekarstw potrzebowaliby kwotę 300-400 zł, ale nie posiadają takich środków. Nie mają pieniędzy na zakup obuwia. Nadto wskazali, że na sporządzenie kserokopii dokumentów w prowadzonych przez siebie sprawach przed Sądem wydali około 1.000 zł. W piśmie z dnia 2 grudnia 2012 r. oświadczyli, że nie ujawnią danych o kredycie oraz rachunków za lekarstwa, bowiem są to chronione dane osobowe. Wskazali, że nie mają obowiązku tłumaczyć się komukolwiek z tego, na co przeznaczają swój dochód. Poinformowali, że muszą opłacić koszty sądowe w łącznej wysokości 1.400 zł, koszt korespondencji do każdej ze spraw to 100 zł, a nadto mają do spłaty kredyt w wysokości 4.000 zł zaciągnięty na opłacenie wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika, który sporządził im skargi kasacyjne w innych postępowaniach sądowoadministracyjnych. Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2012 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił wnioskodawcom przyznania prawa pomocy. W dniu 9 stycznia 2013 r. skarżący złożyli sprzeciw od tego postanowienia. WSA we Wrocławiu wspomnianym na wstępie postanowieniem odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy. Wskazał, że intencją skarżących jest, aby Sąd zwolnił ich z kosztów sądowych, czyli wpisu sądowego od skargi ustalonego w kwocie 200 zł. Zauważył jednocześnie, iż kwestia tego żądania została prawomocnie rozstrzygnięta przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 4 października 2012 r. (sygn. akt II OZ 846/12). W związku z powyższym uznał, że kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wnioskiem nowym, ale wnioskiem złożonym w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), czyli zmierzającym do weryfikacji poprzedniego postanowienia wskutek zmiany okoliczności (prawnych lub faktycznych) sprawy. Sąd I instancji podkreślił, że obowiązkiem skarżących było wykazanie, że nie są oni w stanie ponieść wydatku w kwocie 200 zł bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a nadto wykazanie, że między poprzednim rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, a datą złożenia ponownego wniosku w tym przedmiocie doszło do takiej zmiany okoliczności, która aktualnie uzasadniałaby przyznanie wnioskodawcom prawa pomocy. W ocenie Sądu I instancji, ze złożonych przez skarżących dokumentów (wniosek na formularzu i towarzyszące mu pismo) nie wynika, aby ich sytuacja majątkowa uległa pogorszeniu, które uzasadniałoby przyznanie im prawa pomocy. W poprzednio złożonym wniosku (w dniu 14 maja 2012 r.) wnioskodawcy podali, że ich łączny dochód miesięczny wynosi 2.523 zł, a we wniosku złożonym w dniu 6 listopada 2012 r. wskazali, że dochód ten wynosi 1.840 zł. Z niejasnych wyjaśnień można wnioskować, że zmniejszenie dochodu wynika z faktu istnienia zajęć komorniczych na świadczeniach emerytalnych wnioskodawców. Na podobnym poziomie kształtują się podane przez wnioskodawców opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę i leki (we wniosku z maja 2012 r. ok. 470-880 zł, a we wniosku z listopada 2012 r. około 550-750 zł). W dalszym ciągu wnioskodawcy nie przedstawili dokumentów źródłowych na poparcie wysokości ponoszonych wydatków na utrzymanie. W tym stanie rzeczy WSA we Wrocławiu stwierdził, że nie zostało przez skarżących wykazane, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych w wysokości 200 zł w zainicjowanym przez siebie postępowaniu, a co za tym idzie nie wykazano istnienia takich okoliczności, które uzasadniałyby uchylenie lub zmianę prawomocnego postanowienia Sądu w tym przedmiocie. Sąd I instancji wskazał ponadto, że okoliczność, iż skarżący są inicjatorami wielu postępowań sądowych nie może obligować sądu do przyjęcia założenia, że nie są oni w stanie pokryć kosztów postępowania w którymś z kolejnych postępowań. Fakt, że skarżący wydają pieniądze na kserowanie pism procesowych również nie może być wzięty pod uwagę, wobec niewykazania wysokości wydatków na ten cel. Sąd I instancji stwierdził, że z urzędu wie, iz pisma skarżących najczęściej zawierają wielokrotnie te same załączniki bez względu na przedmiot sprawy, co wskazuje, że być może wydatki na kserowanie tych dokumentów można ograniczyć. Od postanowienia z dnia 23 stycznia 2013 r. D. i M. W. złożyli zażalenie wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie ma usprawiedliwionej podstawy. W pierwszej kolejności należy podkreślić – co zaznaczył już Sąd I instancji – iż wniosek D. i M. W. o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy, był już prawomocnie rozpoznany. Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2012 r., od którego zażalenie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania stronom prawa pomocy w zakresie częściowym. D. i M. W. po raz kolejny złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z tego wniosku wynika, że ich dochód uległ zmniejszeniu i wynosi obecnie 1.840 zł. (wcześniej 2.523 zł). Z oświadczeń wnioskodawców wynika natomiast, że ich wydatki kształtują się na podobnym poziomie (550-750 zł). Jak słusznie stwierdził Sąd I instancji, okoliczność że skarżącym prawomocnie odmówiono przyznania prawa pomocy nie wyklucza możliwości ponownego złożenia wniosku. Postanowienie o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy pomimo swojej prawomocności nie posiada waloru powagi rzeczy osądzonej. Oznacza to, że Sąd, do którego trafia kolejny wniosek w przedmiocie prawa pomocy, jest zobligowany do jego merytorycznego zbadania. Mimo to, w takiej sytuacji sąd administracyjny nie może odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy zawartej w uprzednio wydanych, prawomocnych postanowieniach. Zgodnie bowiem z art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca orzeczenia w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, że dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Sąd I instancji rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł więc odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy zawartej w uprzednio wydanych, prawomocnych postanowieniach. Należy podkreślić, że z istoty instytucji prawa pomocy wynika, że odmowa przyznania takiego prawa w określonych warunkach faktycznych, nie może blokować stronie możliwości ubiegania się o jego przyznanie w późniejszym czasie, ale jedynie wówczas, gdy okoliczności faktyczne w zakresie sytuacji materialnej strony zmienią się na tyle, że przyznanie takiego prawa będzie uzasadnione. Jednocześnie trzeba mieć na uwadze treść art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten obliguje wnioskodawcę do wykazania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. W przypadku ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy należy ponadto wykazać, że taka sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu. Innymi słowy postępowanie wpadkowe dotyczące złożonego przez skarżących ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy powinno mieć na celu ocenę, czy zmieniły się okoliczności faktyczne bądź prawne, które były podstawą odmowy przyznania skarżącym prawa pomocy w poprzednim, prawomocnie zakończonym postępowaniu wpadkowym dotyczącym ich wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zasadniczym powodem odmowy przyznania im prawa pomocy w postępowaniu wszczętym pierwszym wnioskiem był brak udokumentowania wydatków ponoszonych przez skarżących. Na wezwanie sądu przedstawili oni jedynie dokumenty świadczące o ich dochodach, natomiast wydatki jedynie opisali. Kwestia dotycząca konieczności wykazania przez skarżących swoich wydatków została zatem prawomocnie przesądzona. Tymczasem podobna sytuacja miała miejsce również w trakcie rozpoznawania kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wykazali co prawda, że ich dochód się zmniejszył, ale po raz kolejny nie wykazali, jakie są ich wydatki. Nie przedstawili żadnych dokumentów, do których nadesłania zostali zobowiązani przez Sąd I instancji, wskazując jedynie, że są to chronione dane osobowe. Tego typu argumentacja nie może przynieść zamierzonego skutku. Po pierwsze sąd administracyjny rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek zbadać rzeczywistą sytuację materialną strony zainteresowanej przyznaniem takiego prawa. W sytuacji, gdy sąd uzna, że oświadczenie jest niewystarczające do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych lub stanu rodzinnego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy lub budzi wątpliwości, możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Polega ono na wezwaniu wnioskodawcy do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedstawienia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Informacje konieczne dla rozstrzygnięcia wniosku o prawo pomocy zawsze zawierają chronione prawem dane osobowe, niejednokrotnie są to dane szczególnie wrażliwe. Jednakże jak słusznie zauważył Sąd I instancji ustawa o ochronie danych osobowych zezwala sądowi na przetwarzanie wszelkiego rodzaju danych osobowych, jeżeli związane to jest z postępowaniem sądowym. Biorąc pod uwagę powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że brak jest podstaw do przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wobec niewywiązania się przez skarżących z obowiązku wykazania wysokości wydatków nie było możliwości dokładnego ustalenia, czy ich sytuacja pozwala na zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu. Stąd też NSA działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.