II OZ 276/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia [...] marca 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 68612 o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2012 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania administracyjnego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 1 marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia [...] czerwca 2012 r., którym przyznał E. S. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata, a w pozostałym zakresie wniosek oddalił. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że od postanowienia z dnia [...] czerwca 2012 r. nie wniesiono sprzeciwu. Następnie w dniu 27 grudnia 2012 r. (data prezentaty Sądu) E. S. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Powyższy wniosek został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia 14 czerwca 2012 r. Sąd wyjaśnił, iż z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca samotnie prowadzi gospodarstwo rolne położone na bardzo słabych glebach. Część gospodarstwa położona jest w kilkunastokilometrowym oddaleniu od siedliska. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS został uznany za niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego powodu zmuszony jest do ograniczenia działalności do najmniej pracochłonnych czynności, co oznacza spadek dochodów i wiąże się z koniecznością najmu pracowników. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 18 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m2 z 1908 r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem jego utrzymania jest renta w wysokości 360 zł miesięcznie oraz dochód z tytułu sprzedaży płodów rolnych - wnioskodawca jednorazowo sprzedał zboże za 1.600 zł. Ponadto otrzymał zwrot podatku akcyzowego w kwocie 550,00 zł. Obecnie jest zadłużony wobec osób fizycznych i instytucji publicznych na kwotę ok. 13.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oceniając wniosek podniósł, że występująca w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucja "prawa pomocy" stanowi odstępstwo od zasady, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, kiedy to spełnione zostaną przesłanki określone w art. 246 p.p.s.a. Zgodnie z § 1 tegoż artykułu Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd wyjaśnił, że przyznanie prawa pomocy na podstawie ponownie złożonego wniosku możliwe jest w przypadku zmiany sytuacji rodzinnej lub majątkowej strony i w nowym stanie faktycznym, o ile zostaną spełnione przesłanki do przyznania tego prawa z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ( art. 165 p.p.s.a.). Zdaniem Sądu nie doszło do tak istotnej zmiany w sytuacji skarżącego, iż należy zweryfikować dotychczasowe ustalenia co do jego sytuacji majątkowej i orzec o przyznaniu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu skarżący również w aktualnie złożonym wniosku nie wykazał w sposób rzetelny, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Informacje w nim zawarte oraz przedłożone dokumenty są niemal zbieżne z tymi przedstawionymi w uprzednim wniosku. Nadto Sąd zwrócił uwagę, że Sądowi jest znane postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt SA/Bk 733/1, w którym to Sąd stwierdził, że "z informacji uzyskanej przez Sąd wynika, że jest on właścicielem gruntów o powierzchni 27,0625 ha. Wprowadzenie w błąd Sądu w tym zakresie niewątpliwie przekłada się na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego. Większa powierzchnia posiadanych gruntów o około 10 ha potencjalnie oznacza większy dochód czy to z umów dzierżawy, czy też z dopłat ze środków UE. W konsekwencji stwierdzić należy, że skarżący uzyskuje wyższe dochody niż zadeklarowane." Powyższe niejasności - w ocenie Sądu - nie pozwalały uznać złożonego oświadczenia za wiarygodne i uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, jak również uznać, że sytuacja majątkowa strony od momentu rozpoznania poprzedniego wniosku uległa pogorszeniu na taką skalę, że przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł E. S., reprezentowany przez adwokat A. M., zaskarżając postanowienie w całości. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 14 czerwca 2012 roku poprzez zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, iż jego sytuacja majątkowa i osobista uległa pogorszeniu w stosunku do stanu, który był podstawą wydania orzeczenia z dnia 14 czerwca 2012 r. Skarżący obecnie nie jest zdolny do żadnej pracy w gospodarskie rolnym, które prowadzi. Gospodarstwo rolne, które posiada składa się z gruntów bardzo niskiej klasy - V i VI i przynosi bardzo skromne i wyłącznie okresowe dochody. Skarżący z powodu zaawansowanych schorzeń serca i układu krążenia winien zażywać na stałe leki, których miesięczny koszt wynosi około 150 zł. Obecnie jednak z powodu bardzo trudnej sytuacji finansowej nie jest w stanie wykupić powyższych leków. Nadto przeciwko skarżącemu toczy się kilka postępowań egzekucyjnych na łączną kwotę około 5000 zł oraz skarżący, z tytułu zasądzonych kosztów procesów jest zobowiązany do zapłaty prawie 8000 zł na poczet kosztów sądowych. Z uwagi na liczne długi i prowadzone postępowania egzekucyjne skarżący nie jest już obecnie w stanie pokrywać swoich najbardziej podstawowych potrzeb życiowych z jedynego stałego źródła dochodu jakim jest renta rolnicza. Od trzech miesięcy zalega z opłatami za wodę i energię elektryczną. Skarżący podkreślił, że warunki w jakich zamieszkuje są bardzo ciężkie. Mieszka w ponad stuletnim drewnianym domu, ogrzewanym na piec, bez kanalizacji i ciepłej wody. Dom wymaga generalnego remontu, a jego stan techniczny również ulega pogorszeniu. Ponadto, skarżący zarówno w 2012 jak i 2013 roku nie otrzymał dopłat z Unii Europejskiej do prowadzonego gospodarstwa rolnego. Decyzja w tej sprawie z 2012 roku została uchylona, a w 2013 jeszcze nie została wydana. Wobec powyższego skarżący obecnie nie posiada żadnych środków z tego tytułu od ponad 2 lat. Skarżący nie posiada również żadnych oszczędności, które mogłyby stanowić pokrycie nawet w najmniejszym stopniu kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – dalej p.p.s.a. - postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, o których mowa w art. 165 p.p.s.a. Należy pamiętać, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Należy zauważyć, iż Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie przede wszystkim na informacji uzyskanej w sprawie o sygn. akt SA/Bk 733/11, iż skarżący jest właścicielem gruntów o powierzchni 27,0625 ha. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż niejasności i wątpliwości co do złożonego oświadczenia nie pozwoliły uznać, że sytuacja majątkowa strony od momentu rozpoznania poprzedniego wniosku uległa pogorszeniu na taką skalę, że przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione. Podkreślić należy, iż o przyznaniu prawa pomocy decyduje obiektywna możliwość poniesienia przez stronę kosztów postępowania. W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznając, że oświadczenie skarżącego w tym zakresie jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych E. S. powinien wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.). Niepodjęcie przez Sąd takiego działania przy jednoczesnym braku analizy oświadczenia skarżącego co do prowadzonego postępowania egzekucyjnego i wysokości zadłużenia powoduje, że ocena stanu faktycznego w świetle przesłanek art. 246 § 1 p.p.s.a. dokonana przez Sąd pierwszej instancji jest przedwczesna. Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do faktu zadłużenia skarżącego oraz prowadzonych z jego majątku egzekucji. Nadto skarżący podnosi, iż rozbieżność co do powierzchni gospodarstwa rolnego wynika z podawania powierzchni w hektarach i hektarach przeliczeniowych. Te okoliczności pozostały poza oceną Sądu pierwszej instancji. Dodatkowo należy podnieść, iż Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia w żaden sposób nie odniósł się do okoliczności podanych w drukach PPF złożonych w grudniu 2012 r. i styczniu 2013r. Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawiera okoliczności, które zdaniem Sądu pierwszej instancji świadczą o tym, że nie zmieniły się okoliczności sprawy - w rozumieniu art. 165 p.p.s.a.- decydujące o przyznaniu prawa pomocy . Okoliczność ta skutkuje uznaniem, iż wniosek E. S. o zmianę postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie został należycie rozważony. Sąd pierwszej instancji nie wskazał też wysokości kosztów, jakie w niniejszej sprawie winien ponieść skarżący i nie ocenił możliwości finansowych skarżącego w aspekcie tych kosztów. Ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może abstrahować od wysokości tych kosztów. Zaznaczyć należy, iż w niniejszej sprawie należyte rozważenie wniosku o przyznanie prawa pomocy ma szczególne znaczenie z uwagi na etap, na którym znajduje się postępowanie w sprawie. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.