I OSK 2830/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska (spr.) sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. NSA Jolanta Sikorska Protokolant starszy asystent sędziego Piotr Baryga po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 139/12 w sprawie ze skargi J.C. i A.C. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] i decyzję Wojewody Kujawsko - Pomorskiego z dnia [...] października 2011 r., nr [...], 2. oddala wniosek o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z 21 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 139/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. C. i A. C. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z [...] listopada 2011 r. nr DRiR-EN-580/718/11/MSP/DRiR/4026/11, którą utrzymana została w mocy decyzja Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z [...] października 2011 r. nr WSPN.DT.7725.344.2004.RB. Decyzjami tymi odmówiono J. C. i A. C. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. C. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości P., pow. S., woj. nowogródzkie – obecnie Białoruś. W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd wskazał: M. C., pismem z 7 listopada 1990 r., wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do rekompensaty, wyjaśniając, że rodzinę uznano za kułaków, zabrano ziemię, zabudowania gospodarcze, cały dobytek, mąż ukrywał się jakiś czas, a w 1951 r. został aresztowany i skazany na 10 lat za kułactwo, zaś ona wraz z dziećmi zamieszkiwała jakiś czas u ojca w miejscowości T., a w kwietniu 1952 r. wywieziono ją z dziećmi do Kazachstanu, gdzie także po 1952 r. został zesłany mąż. Organy ustaliły, że podstawę wysiedlenia stanowiło postanowienie Rady Rejonowej Wasiliszki Nr [...] z [...] sierpnia 1949 r., na mocy którego gospodarstwo J.A. C. zaliczono do klasy kułaków. W trakcie postępowania przesłuchano świadków – 31 stycznia 1991 r. S. M., 15 lutego 1991 r. J. C., zaś 20 września 2010 r. A. C. składał wyjaśnienia co do pozostawionego mienia, w trakcie których zeznał, iż ziemię i budynki zabrano i wcielono do kołchozu w 1951 r., po aresztowaniu ojca. Rodzina wróciła do Polski w 1956 r. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego organy uznały, iż J. C. w chwili zesłania, a tym samym powodu do opuszczenia b. terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie był już właścicielem nieruchomości, włączonych do kołchozu, bowiem za datę najbardziej prawdopodobną pozbawienia własności – co jest faktem bezspornym – należy uznać datę uznania za kułaków, ww. postanowieniem z [...] lutego 1949 r. W takiej sytuacji organy odmówiły prawa do rekompensaty, wobec niespełnienia przesłanki art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 109, poz. 1418 ze zm.), posiadania prawa własności nieruchomości w dacie opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że J. C. nie należał do osób, które zmuszone zostały do opuszczenia nieruchomości w związku z wojną, rozpoczętą w 1939 r., powrót wynikał natomiast z działań władz radzieckich, i w tym względzie nie podzielił stanowiska organu I instancji nie zakwestionowanego, jak podkreślił, przez organ odwoławczy, za prawidłowe natomiast uznał ustalenia co do braku prawa własności nieruchomości w dacie jej opuszczenia przez J. C., bowiem w chwili przyjazdu do Polski nieruchomość J. C. została przejęta do kołchozu, co jest faktem bezspornym, a co nastąpiło przed jego aresztowaniem, a to jednoznacznie wynika z wniosku M. C.. Reprezentowani przez radcę prawnego, J. C. i A. C. wnieśli skargę kasacyjną od tego wyroku, zarzucając w trybie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.): 1) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: – art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i art. 151 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) w związku z art. 6, 7, 8, 77 § 1, i 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz.1071 ze zm.), polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej zastosował środek określony w art. 151 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i oddalił skargę, a nie zastosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a", podczas gdy organ administracji nie dokonał prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie zastosował prawidłowych przepisów prawa materialnego; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: – art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm. ) poprzez błędną jego wykładnię polegająca na uznaniu, że rodzina skarżących nie opuściła byłego terytorium RP na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., – art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) poprzez błędną jego wykładnię polegająca na uznaniu, że okoliczności sprawy nie dają podstawy do przyjęcia, że nieruchomość skarżących została przez nich pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W skardze kasacyjnej nie został zawarty wniosek o uchylenie lub zmianę wyroku z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna J. C. została odrzucona postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 października 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera wniosku o uchylenie lub zmianę wyroku z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany, jak tego wymaga art. 176 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "p.p.s.a." Z przepisu tego też wynika, że wymóg ten jest przypisany tylko skardze kasacyjnej, jako jej niezbędny element. Jednak Naczelny Sąd nie uznał tego braku za taki, który dyskwalifikowałby skargę kasacyjną A. C. i uniemożliwiał jej rozpoznanie, zwłaszcza w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 kwietnia 2014 r. sygn. akt SK 22/11. W wyroku tym Trybunał uznał, że art. 180 w zw. z art. 178 i 176 p.p.s.a. w zakresie, w jakim przewiduje odrzucenie, bez wezwania do usunięcia braków skargi kasacyjnej niespełniającej wymogów zamieszczenia w niej wniosku o uchylenie lub zmianę orzeczenia oraz z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany a) jest zgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą przyzwoitej legislacji, b) jest niezgodny z art. 45 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz art. 78 Konstytucji, a także z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Rozpoznając skargę kasacyjną wobec braku podstaw do jej odrzucenia, należało uznać za zasadne jej zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej: "ustawa". Artykuł 1 ust. 2 ustawy stanowi, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone były opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ust. 1 tego artykułu przewiduje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia na b. terytorium RP w wyniku wypędzenia lub opuszczenia na podstawie umów, wymienionych w tym przepisie. Ust. 2 zatem przewiduje prawo do rekompensaty także z każdej innej przyczyny, aniżeli wymienionej w ust. 1 zmuszającej do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej. Wśród innych przyczyn można znaleźć przyczyny najróżniejsze, ale cechą ich jest to, że uniemożliwiają one pozostanie na terenie byłego terytorium Rzeczypospolitej, zaś zmuszają do jego opuszczenia. Okoliczności te mają być tylko związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. Skutkiem wojny rozpoczętej w 1939 r. było zagarnięcie ziem Rzeczypospolitej przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i różnego rodzaju represje na obywatelach polskich, poczynając od 1939 r., a trwających także po zakończeniu wojny. To na skutek tych represji związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., obywateli polskich należało traktować jako "wypędzonych lub opuszczających" byłe terytorium RP na podstawie umów, wymienionych w art. 1 ust. 1, a także zmuszonych do opuszczenia tego terytorium na skutek innych okoliczności, o czym mowa w ust. 2 art. 1. Inne rozumienie ust. 2 art. 1 ustawy dyskwalifikowałoby wiele osób, które opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej na skutek różnych okoliczności – obawa o życie, brak środków do życia, prześladowania i represje – już po zakończeniu wojny, nawet w wiele lat po niej. W takiej sytuacji znalazł się J. C. i jego rodzina. Zostali uznani za kułaków, mienie przejęto na rzecz kołchozu, J. C. skazano na więzienie, rodzinę deportowano do Kazachstanu. Związek z wojną rozpoczętą w 1939 r. jest o tyle oczywisty, że, jak powiedziano wyżej, jej skutkiem był zabór ziem Rzeczypospolitej i polityka władzy radzieckiej w stosunku do obywateli polskich, którzy pozostali na swojej ziemi. Nie można się zatem zgodzić z Wojewódzkim Sądem , iż J. C. nie można zaliczyć do osób, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy, a rację przyznać organom. J. C. bowiem jest osobą, do której stosuje się ust. 1 art. 1 ustawy, z mocy ust. 2 tego artykułu. Nie ma także racji Wojewódzki Sąd uznając, że następcom prawnym J. C. nie przysługuje prawo do rekompensaty, bowiem J. C. w dacie opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie był właścicielem nieruchomości, te bowiem, już w 1949 r. zostały przejęte i włączone do kołchozu. Pomijając już, że w istocie art. 2 ustawy warunku legitymowania się prawem do nieruchomości nie przewiduje, to należy powołać się na uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 grudnia 2013 r. I OPS 11/12, której przy rozpoznaniu niniejszej skargi kasacyjne nie można nie wziąć pod uwagę. Stosownie do niej "włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy, samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy". Naczelny Sąd w uzasadnieniu uchwały podkreślił, że "wykładnia uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty zabużańskiej od legitymowania się tytułem własności do nieruchomości w chwili opuszczenia Kresów prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich – w zakresie praw majątkowych, a zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy i jest następstwem sytuacji czysto przypadkowych, wykładnia ta nie może być stosowana przez sądy i organy działające w państwie prawa. Prawo do rekompensaty winno zatem wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. W tych warunkach, wymaganie by przedwojenny właściciel nieruchomości położonej na Kresach, w celu otrzymania rekompensaty legitymował się do niej tytułem własności, w dacie repatriacji, stanowi "niczym nieuzasadnioną, nadinterpretację przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej". Sąd podkreślił też, że "Istotne jest również to, że anektowanie w 1939 r. przez ZSRR wschodnich terenów Rzeczypospolitej Polskiej i rozciągnięcie obowiązywania prawa radzieckiego na te tereny, nie może być akceptowane przez Polskę i nie może oddziaływać na prawa polskich obywateli, którzy byli właścicielami nieruchomości na tych terenach". To na skutek działania władz radzieckich J. C. został pozbawiony prawa do nieruchomości, co nie może być akceptowane i pozbawiać jego następców prawnych prawa do rekompensaty. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 188 p.p.s.a. Wniosek o koszty oddalono z uwagi na niezamieszczenie go w skardze kasacyjnej.