I OZ 848/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. Ś. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 305/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. Ś. na pismo Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] lutego 2011 r., [...] postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na skutek złożonego na postanowienie referendarza sądowego sprzeciwu, postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2012 r. odmówił Z. Ś. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, W uzasadnieniu powyższego orzeczenia wskazano, że Z. Ś. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie na jego rzecz adwokata. W złożonym przez siebie oświadczeniu wnioskodawca wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwiema córkami; ich miesięczny dochód wynosi [...] zł i stanowi go zasiłek otrzymywany przez żonę skarżącego z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Stwierdził, że nie osiąga żadnego dochodu i jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, w skład zaś jego majątku wchodzi lokal mieszkalny o powierzchni [...] m ². W odpowiedzi na skierowane wezwanie do udokumentowania miesięcznych wydatków związanych z codziennym, koniecznym utrzymaniem, w tym przedłożenie: kserokopii rachunków i faktur za media za ostatni okres rozliczeniowy oraz innych; przedłożenie zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o nadaniu skarżącemu statusu osoby bezrobotnej; przedłożenie kserokopii decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla skarżącego lub członków jego rodziny; podanie czy skarżący lub jego żona uzyskują dochód z prac dorywczych lub zleconych jeśli tak to w jakiej wysokości, wnioskodawca oświadczył, że wydatki związane z koniecznym utrzymaniem to chleb i masło, zaś faktur za media za ostatni okres rozliczeniowy nie zapłacił. Odnosząc się do zaświadczenia z Urzędu Pracy oraz decyzji MOPS strona wnioskowała, aby Sąd Wojewódzki sam zwrócił się do ww. instytucji o wskazane dokumenty. Skarżący oświadczył ponadto, że ani on, ani jego żona nie wykonują żadnych prac dorywczych czy zleconych. Oddalając powyższy wniosek Sąd Wojewódzki wskazał, że nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem strona, pomimo wezwania jej – w trybie art. 255 P.p.s.a.- do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie przedłożyła wymienianych w tym wezwaniu dokumentów. Zażądała przy tym od Sądu Wojewódzkiego, aby ten zwrócił się do wskazanych w wezwaniu instytucji o ich przedłożenie, bowiem nie chce być posądzony o oszustwa. Wskazana okoliczność – zdaniem Sądu Wojewódzkiego – nie stawi powodu, dla którego wnioskodawca mógłby skutecznie uchylić się od wykonania nałożonego przez sąd obowiązku. Sąd Wojewódzki podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy może być stosowane tylko w tych przypadkach, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Zatem do czasu przedstawienia przez wnioskodawcę wyczerpującej informacji o stanie majątkowym i możliwościach finansowych nie można obciążyć Skarbu Państwa jego kosztami sądowymi. Z. Ś. w zażaleniu złożonym na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego podnosił, że przedstawił wymagane przez Sąd dokumenty, potwierdzające wysokość uzyskiwanych zarobków, oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o ponoszonych wydatkach związanych z jego leczeniem. Zarzucił ponadto Sądowi Wojewódzkiemu naruszenia "art. 6 § 1 Konwencji", twierdząc, że niemiał możliwości przedstawienia swojej sprawy, gdyż Sąd oddalił jego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. z Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: "P.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle powołanego wyżej przepisu należy przyjąć, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy. Jest on zatem zobligowany przedstawić w sposób czytelny swój stan finansowy prezentując w niebudzący wątpliwości sposób źródła swego utrzymania, jak również ponoszone przez siebie wydatki. Niedopuszczalnym jest zatem, aby strona, ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w konkretnym postępowaniu, żądała od Sądu aby ten samodzielnie uzyskiwał niezbędne do ustalenia sytuacji finansowej wnioskodawcy dokumenty. Podkreślenia przy tym wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z uwagi na powyższe Sąd I instancji słusznie uznał oświadczenie Z. Ś. zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające do ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Z pewnością bowiem nie można było uznać za wiarygodne twierdzenie, że skarżący pomimo uzyskiwania wyłącznie dochodów w kwocie [...] zł, dysponuje środkami na utrzymanie czteroosobowej rodziny. Nieprzedstawienie zatem przez skarżącego rzetelnej sytuacji finansowej uprawniało Sąd do wezwania go – na podstawie art. 255 P.p.s.a. - do złożenia dodatkowego oświadczenia. Skarżący mimo wezwania do uzupełnienia złożonego wniosku poprzez udokumentowanie swoich miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem swoim i członków swojej rodziny, przedłożenia zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o nadaniu skarżącemu statusu osoby bezrobotnej oraz przedłożenie kserokopii decyzji MOPS o przyznaniu zasiłków dla skarżącego lub członków jego rodziny, złożenia oświadczenia o braku uzyskiwania dochodów z prac dorywczych, ograniczył się wyłącznie do wskazania, że nie podejmował wraz z żoną żadnego dodatkowego zatrudnienia oraz, że jego wydatki sprowadzają się do zakupu 1 chleba i masła dziennie, starając się przy tym częściowo przerzucić na Sąd ciężar uzyskania dokumentów, do których przedstawienia został wezwany. Należy zatem uznać, że nie dopełnił obowiązku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Tym samym naraził się na negatywne skutki w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bowiem nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dlatego też nie może budzić wątpliwości, że złożony przez niego wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na oddalenie. Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.) należy wskazać, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Wskazać zatem należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z powołanym wyżej przepisem Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy, zgodnie z obowiązującymi standardami prawnymi, winna wynikać z oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie bądź odmowę przyznania prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze, wypływającą z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasadę prawa do sądu. W niniejszym przypadku Wojewódzki Sąd Administracyjny podjął czynności zmierzające do ustalenia czy skarżącemu przysługuje prawo pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Niekorzystne dla skarżącego rozstrzygnięcie było zatem spowodowane wyłącznie wybiórczym, a co za tym idzie, nieprzekonującym zaprezentowaniem przez niego własnej sytuacji majątkowej. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.