I FZ 510/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka – Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 8 października 2012 r. sygn. akt I SA/Ol 286/12 odmawiające zmiany postanowienia z dnia 24 lipca 2012 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi B. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 16 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia odwołania postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 8 października 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 286/12, którym Sąd ten, działając na podstawie art. 245, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej jako "P.p.s.a.", odmówił B. G. zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 24 lipca 2012 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, w sprawie ze skargi skarżącej na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 16 kwietnia 2012 r. w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia odwołania. Sąd pierwszej instancji przedstawiając stan faktyczny sprawy podał, że we wniosku z dnia 1 maja 2012 r. skarżąca zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwiema córkami – A. i M. G.. Uzyskuje dochody z tytułu: wynagrodzenia za pracę w wysokości 630 zł brutto, z zaliczek alimentacyjnych w wysokości po 400 zł na każde z dzieci oraz z zasiłków rodzinnych, przy czym skarżąca nie wskazała wysokości tego dochodu. Oświadczyła, że nie posiada majątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że na utrzymaniu ma dwie małoletnie córki i utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, na którym dokonano zajęcia egzekucyjnego na rzecz alimentów dla dorosłej córki. Dodatkowo wyjaśniła, że posiada zaległości z tytułu dostaw gazu oraz za czynsz na kwotę ok. 4.000 zł. Na podstawie art. 255 P.p.s.a., strona w dniu 8 czerwca 2012 r. została wezwana, w terminie 7 dni do przedłożenia szeregu dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi na wezwanie, pismem z dnia 19 czerwca 2012 r. strona skarżąca wyjaśniła, że z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje dochód w wysokości ok. 800 zł miesięcznie, przy czym wysokość ta uzależniona jest od otrzymania premii uznaniowej. Wskazała, że córce Ilonie wypłaca alimenty od dwóch lat na mocy wyroku Sądu. Nadto oświadczyła, że czynsz za mieszkanie wynosi 300 zł, w sezonie grzewczym za prąd i gaz płaci 900 zł. Oświadczyła, że nie otrzymuje zasiłku rodzinnego. Otrzymuje zaś dopłatę do mieszkania. Podkreśliła, że nie posiada majątku, zaś jej sytuacja życiowa "jest na granicy nędzy". Dodała, że córka czeka na operację kolana. Odnośnie zaś zażądanych dokumentów w wezwaniu, oświadczyła, że nie jest możliwe zebranie ich w terminie 7 dni. Przy czym wskazała, że w przypadku gdyby ww. dokumenty były konieczne, to wystąpiła do kadr i do Urzędu Miasta. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2012 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W wyniku rozpatrzeniu sprzeciwu, Sąd postanowieniem z dnia 24 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 286/12, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że złożone przez wnioskodawczynię oświadczenia zarówno w formularzu wniosku PPF, jak i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie nie stanowiły podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Złożone oświadczenie nie odzwierciedlało bowiem sytuacji materialnej skarżącej. Strona w sposób wybiórczy przedstawiła swoją sytuację materialną. Wskazała na trudną sytuację materialną, nie przestawiając jednocześnie żadnych wiarygodnych dowodów, na potwierdzenie swoich oświadczeń. W ocenie Sądu, wyjaśnienia skarżącej budziły uzasadnione wątpliwości, co do wysokości faktycznie uzyskiwanego wynagrodzenia za pracę. Pomimo wezwania skarżąca nie przedłożyła zaświadczenia o wysokości uzyskiwanego dochodu wystawionego przez pracodawcę, jak również odpisów deklaracji podatkowych za lata 2010 i 2011 oraz wyciągów z rachunku bankowego za okres 6 ostatnich miesięcy, na podstawie których można byłoby ustalić średni dochód miesięczny uzyskiwany przez skarżącą. Sąd nie uwzględnił również wyjaśnień skarżącej, że wyznaczony termin był zbyt krótki na otrzymanie takiego zaświadczenia. Wskazał, że strona nie posiadając żądanych dokumentów mogła je uzyskać – czy to w placówce banku, w której posiada rachunek (odnośnie wyciągów bankowych), czy też w urzędzie skarbowym (odpis zeznania podatkowego), czy też od pracodawcy odpis PIT-11, zwracając się jednocześnie do Sądu o wydłużenie terminu do ich przedłożenia. Podkreślił również, że strona nie przedłożyła żądanych dokumentów składając sprzeciw. Skarżąca wbrew ciążącemu na niej obowiązkowi, nie przedłożyła także wyczerpujących wyjaśnień odnośnie wysokości ponoszonych kosztów związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Pełnomocnik skarżącej został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł , w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi. W związku z tym, że skarżąca nie uregulowała należnego wpisu, Sąd postanowieniem z dnia 4 września 2012 r. odrzucił skargę. Dnia 31 sierpnia 2012 r. pełnomocnik skarżącej nadał na poczcie wniosek o zwolnienie z wpisu sądowego. W wyniku wykonania zarządzenia z dnia 4 września 2012 r., pełnomocnik skarżącej przesłał wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Ze złożonego przez skarżącą formularza wynikało, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwiema córkami – A. i M. G.. Uzyskuje dochody z tytułu: wynagrodzenia za pracę w wysokości 810 zł brutto, z zaliczek alimentacyjnych w wysokości po 400 zł na każde z dzieci. Skarżąca oświadczyła, że nie posiada majątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że na utrzymaniu ma dwie małoletnie córki i utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, na którym dokonano zajęcia egzekucyjnego na rzecz alimentów dla dorosłej córki ( 600 zł.). Dodatkowo wyjaśniła, że korzysta z dodatku mieszkaniowego w kwocie 25 zł. Nadto oświadczyła, że czynsz za mieszanie wynosi 350 zł, natomiast łączne miesięczne wydatki za prąd, ogrzewanie, abonament TV wynoszą ok. 910 zł. W ponoszeniu kosztów pomaga jej pełnomocnik, uiszczając miesięcznie 200-300 zł w zależności od wysokości rachunków za media. Pozostałą zaś kwotę ok. 1000 zł przeznacza na wydatki na żywność i ubrania. Podkreśliła również, że decyzją z dnia 28 listopada 2008 r. Prezes ZUS umorzył jej zaległe składki. Natomiast decyzją z dnia 16.02.2010 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w G. umorzył jej zaległość podatkową za maj 2004 r. Również WSA w Olsztynie w sprawie I SA/Ol 183/12 zwolnił w całości stronę z kosztów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uzasadniając swoje rozstrzygnięcie stwierdził, że skoro skarżąca wystąpiła z ponownym wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego należało rozpoznać go działając na podstawie art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Mając na uwadze powyższą regulację Sąd pierwszej instancji ocenił, że zakres żądania ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego przez skarżącą oraz jej argumentacja są tożsame z żądaniem zawartym w poprzednim wniosku rozpoznanym prawomocnym postanowieniem Sądu z dnia 24 lipca 2012 r. Z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, że nie doszło w sprawie do takiej zmiany sytuacji skarżącej, która pozwoliłaby na zwolnienie jej od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Zauważył, że we wniosku z dnia 1 maja 2012 r. skarżąca również wskazała, że uzyskuje dochody z tytułu: wynagrodzenia za pracę w wysokości 630 zł brutto, z zaliczek alimentacyjnych w wysokości po 400 zł na każde z dzieci oraz z zasiłków rodzinnych, przy czym skarżąca nie wskazała wysokości tego dochodu. Oświadczyła, że nie posiada majątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że na utrzymaniu ma dwie małoletnie córki i utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, na którym dokonano zajęcia egzekucyjnego na rzecz alimentów dla dorosłej córki. W związku z tym Sąd uznał, że przedstawione w rozpoznawanym wniosku argumenty nie wskazują jakoby sytuacja skarżącej uległa pogorszeniu w stopniu, który nakazywałby zmianę postanowienia Sądu z dnia 24 lipca 2012 r. Ponadto dodał, że strona w sposób wybiórczy przedstawiła swoją sytuację materialną nie przedstawiając żadnych wiarygodnych dowodów na potwierdzenie swoich oświadczeń. Rozpoznając zatem ponownie sytuację materialną skarżącej, z uwzględnieniem okoliczności przedstawionych w złożonym formularzu Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające zmianę powołanego wcześniej postanowienia. Zmiana stanowiska Sądu mogłaby bowiem nastąpić w przypadku zmiany okoliczności na podstawie których uprzednio Sąd odmówił przyznania prawa pomocy, a w niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, zmiana takich okoliczności nie nastąpiła. Natomiast skarżąca nie wykazała okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Nie przedstawiła bowiem Sądowi wiarygodnych informacji dotyczących swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Dodał, że nadal występują sprzeczności w materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu, co stanowiło podstawę do odmowy zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 24 lipca 2012 r. Na powyższe postanowienie skarżąca, działając za pośrednictwem pełnomocnika – M. L. – złożyła zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnosząc w nim o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez całkowite zwolnienie skarżącej od kosztów postępowania oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu w celu złożenia skarg merytorycznych do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca wskazała, że ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy związany jest z wymogiem przymusu adwokacko – radcowskiego do sporządzenia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem w ocenie strony wniosek przez nią złożony ma charakter nowego wniosku de facto o otworzenie skarżącej drogi do kontroli instancyjnej w niniejszym postępowaniu. Do zażalenia skarżąca dołączyła kopię zaświadczenia z dnia 9 października 2012 r. o zatrudnieniu i wynagrodzeniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma, jak słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą niewątpliwie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba również, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Skoro w obecnie rozpatrywanym wniosku strona wnosi o przyznanie jej zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego, wskazać należy, że ze względu na przesłanki zawarte w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. zmiana okoliczności sprawy będzie w tym przypadku polegała na zaistnieniu – po uprawomocnieniu się poprzedniego postanowienia w tym zakresie – nowych okoliczności, które zmieniałyby sytuację strony w kwestii możliwości poniesienia przez nią jakichkolwiek kosztów postępowania. Badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 P.p.s.a. Sąd jest zatem zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Analiza ta powinna zmierzać do ewentualnego zidentyfikowania zawartych w powtórnym wniosku nowych okoliczności sprawy. Stwierdzone różnice w powoływanych przez wnioskodawcę okolicznościach mogą zostać uznane za nieistotne, jeśli już z nich wynika, że nie wpływają one na stwierdzenie wystąpienia przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Jednak jeśli analiza powtórnie złożonego wniosku nie pozwala na jednoznaczne konkluzje w tym zakresie (np. jeśli podane przez wnioskodawcę dane są niewystarczająco precyzyjne dla oceny ich znaczenia w kontekście możliwości zastosowania art. 165 P.p.s.a.) Sąd powinien rozważyć zasadność zastosowania art. 255 P.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Na to, że art. 255 P.p.s.a. znajduje zastosowanie również w przypadku wniosku rozpoznawanego pod kątem spełnienia przesłanek z art. 165 P.p.s.a. wskazuje fakt, iż postępowanie toczące się w wyniku ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie różni się pod względem formalnym od pierwotnego postępowania w tym zakresie – m.in. praktyką jest wymaganie od wnioskodawcy złożenia wniosku na formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), zawierającego dane wskazane w art. 252 § 1 P.p.s.a. Przepis art. 255 P.p.s.a. w jednoznaczny sposób nawiązuje do wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., a brak jest normy wyłączającej zastosowanie art. 255 P.p.s.a. w sytuacji ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Za możliwością zastosowania tego przepisu przemawia także zasada prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), której urzeczywistnieniu ma służyć m.in. instytucja prawa pomocy – jeśli bowiem sformułowania w złożonym ponownym wniosku nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, czy mamy do czynienia ze zmianą okoliczności sprawy (mającą wpływ na spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a.), czy też nie, zasada prawa do sądu przemawia za wyjaśnieniem tej kwestii w trybie przewidzianym w art. 255 P.p.s.a., przed uznaniem, że takiej zmiany okoliczności sprawy brak. Stąd też nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który, nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącej wezwania, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., stwierdził, że: "(...) strona w sposób wybiórczy przedstawiła swoją sytuacje materialną. Wskazała bowiem na trudną sytuację nie przedstawiając przy tym żądnych wiarygodnych dowodów na potwierdzenie swoich oświadczeń. Tymczasem warunkiem przyznania prawa pomocy w określonej sprawie jest wyczerpujące udokumentowanie stanu majątkowego wnioskodawcy, wskazującego na zasadność uwzględnienia wniosku o prawo pomocy." Sąd dodał ponadto, że "(...)nadal występują sprzeczności w materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu, co stanowi podstawę do odmowy zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 24 lipca 2012 r.". Jeśli bowiem zdaniem Sądu dla "prawidłowej oceny wniosku" konieczne było przedstawienie przez wnioskodawczynię dokumentów na poparcie jego twierdzeń, należało umożliwić wnioskodawczyni przedłożenie takich dokumentów. Do tego właśnie służy tryb przewidziany w art. 255 P.p.s.a. Nieskorzystanie z niego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, czyni niezasadnym powoływanie się na "niewystarczalność" samego oświadczenia skarżącego i niepoparcie tego oświadczenia żadnymi dokumentami. Podkreślenia wymaga przy tym, że od zastosowania trybu z art. 255 P.p.s.a. nie zwalnia Sądu – w przypadku stwierdzenia, że oświadczenie we wniosku jest niewystarczające bądź budzi wątpliwości – to, że w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy skarżąca nie wypełniła w pełni skierowanego do niej na podstawie tego przepisu wezwania. Wątpliwości (bądź niewystarczające dane) dotyczą bowiem w takim przypadku okoliczności nieobjętych poprzednim wezwaniem i nie można pozbawiać wnioskodawcy możliwości przedłożenia na ich potwierdzenie dodatkowych oświadczeń bądź dokumentów. Niezależnie od powyższego należy wskazać, że również pogląd Sądu pierwszej instancji o tożsamości żądań i argumentacji obecnego wniosku w stosunku do wniosku pierwotnego nie może zostać w pełni podzielony. Sąd pierwszej instancji nie zwrócił bowiem uwagi na zawarte w formularzu PPF powtórnego wniosku twierdzenia skarżącej o konieczności zakupu podręczników dla małoletniej córki, na którą to okoliczność skarżąca wcześniej nie wskazywała. Ponadto w obecnym wniosku (w przeciwieństwie do wniosku pierwotnego) zabrakło informacji dotyczącej korzystania przez córki z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w E.. Nie ulega oczywiście wątpliwości, że oświadczenia skarżącej w tym zakresie są ogólnikowe i nie pozwalają na stwierdzenie w jakim stopniu te okoliczności wpływają na możliwość uiszczenia kosztów sądowych w sprawie oraz ustanowienia radcy prawnego, jednakże, jak już wskazano wyżej, w takiej sytuacji ustawodawca przewidział w art. 255 P.p.s.a. tryb "uzupełnienia" oświadczenia strony. Zasadność jego zastosowania Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien rozważyć przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Po ewentualnym wezwaniu w trybie art. 255 P.p.s.a. (i uzupełnieniu oświadczeń strony) Wojewódzki Sąd Administracyjny będzie zobowiązany do oceny podnoszonych przez skarżącego nowych okoliczności (tzn. niepodniesionych na etapie poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy) w świetle normy zawartej w art. 165 P.p.s.a. Zaznaczyć warto, że dla oceny występowania przesłanki, o której mowa w tym przepisie, przydatna może być również argumentacja co do stanu majątkowego strony przedstawiona w zażaleniu na postanowienie z dnia 8 października 2012 r. oraz dołączone do niego zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu skarżącej. Dopiero dogłębna analiza pism strony składanych w toku postępowań o przyznanie prawa pomocy umożliwi stwierdzenie, czy doszło do zmiany okoliczności sprawy umożliwiającej uznanie, że obecnie skarżąca wykazała spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.