IV SA/Gl 1037/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Matan Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz - Kunicka (spr.) Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności powstałych z tytułu nienależnie wypłaconych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Wójt Gminy H. decyzją z dnia [...] nr [...] zobowiązał P. G. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 5.040 zł. Ponadto decyzją z dnia [...] nr [...] organ I instancji zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku rodzinnego w wysokości 816 zł.; dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 960 zł., rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł. - co stanowiło łącznie kwotę 1.876 zł. Następnie decyzją z dnia [...] nr[...], Wójt Gminy H., w wyniku rozpoznania po raz kolejny wniosku P. G., odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (tj. świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r. w wysokości 5040 zł. oraz ustawowych odsetek; zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego za okres od 1 września 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r. w wysokości 1.876 zł. oraz ustawowych odsetek). W uzasadnieniu organ I instancji wskazał między innymi, że po dokonaniu szczegółowej analizy sytuacji materialnej, życiowej rodziny strony; stwierdził, iż nie zachodzą szczególne okoliczności, które uzasadniałyby umorzenie w całości lub w części nienależnie pobranych świadczeń. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., w wyniku rozpoznania odwołania P. G., decyzją z dnia [...] nr [...], utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawą decyzji w powyższym zakresie jest art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych, (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), według którego, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Organ podniósł, że udzielenie ulgi (we wszystkich formach) może nastąpić wyłącznie w przypadkach ściśle określonych w tym przepisie, tj. w przypadku zaistnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Jednocześnie podkreślił, że nawet jeśli wystąpią takie okoliczności, to organ może, ale nie musi pozytywnie załatwić wniosek strony. Dodał, że według wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22.04.2009 r. (sygn. akt I SA/Wa 139/09, LEX nr 580342) zastosowany w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe, a zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Organ odwoławczy podniósł, iż sformułowanie -"może" zawarte w przepisie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych oznacza, że udzielenie ulgi w formie umorzenia w całości lub w części; odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia odbywa się na zasadzie uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne jest konstrukcją prawną dającą organowi możliwość udzielenia ulgi (w określonej formie) bądź jej odmowy, w granicach wyznaczonych przez prawo. Ponadto dodał, że organ administracji publicznej, działając w ramach uznania administracyjnego, powinien załatwić sprawę mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zgodnie z dyrektywą wynikającą z art. 7 Kpa. Następnie organ odwoławczy podniósł, że z akt sprawy wynika między innymi, iż P. G. mieszka z córką, która jest osobą niepełnosprawną. Źródłem utrzymania dwuosobowej rodziny są regularne wpływy z tytułu: alimentów; renty socjalnej córki strony; zasiłku pielęgnacyjnego oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Miesięczny dochód rodziny przekracza kryterium dochodowe, uprawniające do przyznania pomocy według uregulowań ustawy o pomocy społecznej, jak i ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ podkreślił, że ze szczegółowej analizy dochodów wynika, iż miesięczny dochód w 2009 r. wyniósł 1.112,95 zł., natomiast w 2010 r. kwotę 1.161,92 zł. Dodał, że w 2009 r. dwuosobowa rodzina ponosiła wydatki związane z utrzymaniem lokalu mieszkalnego w wysokości 221,07 zł. miesięcznie (opłata za wodę; energię elektryczną, telefon, wywóz nieczystości; z tytułu podatku, ubezpieczenia NNW; składki PZU ). Natomiast w 2010 r. wydatki te wynosiły 204,86 zł. miesięcznie. Następnie organ podniósł, że analiza innych wydatków, wynikających z zakupu żywności; środków higienicznych (pielucho-majtki i inne zakupy dokonywane w aptece), odzieży, a także materiałów budowlanych, wykazała, iż wydatki te wyniosły w całym 2010 r. łącznie 7.201,28 zł. tj. średnio 600,10 zł. miesięcznie. Wydatki związane z zakupem leków i innych artykułów w aptece wyniosły łącznie 1.596,64 zł. (tj.133,05 zł. miesięcznie, a w przeliczeniu na osobę 66,53 zł.). W podsumowaniu organ odwoławczy podniósł, że podzielił ocenę organu I instancji, według której sytuacja dochodowa rodziny strony umożliwia dokonanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a odmowa uwzględnienia wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń nie doprowadzi do nieodwracalnych, ciężkich skutków dla rodziny; nie uniemożliwi zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych rodziny i wobec tego w przedmiotowej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Organ odwoławczy podniósł, że w jego ocenie decyzja organu I instancji jest zgodna z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami postępowania administracyjnego, a odmowa umorzenia nienależnie pobranego świadczenia nie narusza granic swobodnego uznania. Podkreślił, że w przedmiotowej sprawie organ I instancji przeprowadził należycie postępowanie wyjaśniające, ustalił sytuację materialną i rodzinną skarżącej zgodnie z art. 7 Kpa. Dokonał także analizy dochodów i wydatków strony za okres od 2009 r. do 2010 r. i w oparciu o przeprowadzone postępowanie uznał, iż w sprawie nie występuje "szczególna" sytuacja stanowiąca podstawę zastosowania wnioskowanego przez stronę umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W skardze od powyższej decyzji P. G. podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego, w szczególności poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych. Zarzuciła również naruszenie przez organ prawa procesowego, w szczególności: art. 7 k.p.a. - poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu obywatela i nienależyte uwzględnienie sytuacji rodzinnej skarżącej oraz art. 8 k.p.a. - przez wydanie decyzji w sposób podważający zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa i art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. - poprzez nienależyte rozpatrzenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i jego dowolną, a nie swobodną ocenę, w szczególności przez rozpatrzenie wniosku skarżącej wyłącznie w oparciu o dane dotyczące dochodów w 2009 roku, a nie aktualnej sytuacji skarżącej i jej rodziny. W związku z powyższymi zarzutami wniosła o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie skarżąca podtrzymała zarzuty i wnioski skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach, albo stwierdza ich wydanie z naruszeniem prawa. W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji pod względem zgodności z prawem Sąd – na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a., nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną – stwierdził, że przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego ani też przepisy postępowania, a wobec tego skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji o odmowie uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Na wstępie podkreślić zatem należało, iż zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), zasadą jest, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast na podstawie art. 30 ust. 9 cytowanej ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z powyższego przepisu wynika zatem, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest podejmowana w ramach uznania administracyjnego. Ponadto stanowi wyjątek od zasady – wyrażonej w art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wobec tego umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może mieć miejsce wyjątkowo – w razie wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. W ramach oceny, czy w przedmiotowej sprawie wystąpiły wyżej wymienione "szczególne okoliczności" dotyczące sytuacji strony, organ odwoławczy podkreślił w motywach rozstrzygnięcia, że źródłem utrzymania dwuosobowej rodziny strony skarżącej są regularne wpływy z tytułu: alimentów; renty socjalnej jej córki; zasiłku pielęgnacyjnego oraz świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z dokonanymi w sprawie ustaleniami, organ podkreślił, że miesięczny dochód rodziny strony przekracza kryterium dochodowe, uprawniające do przyznania pomocy według uregulowań ustawy o pomocy społecznej, jak i ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto przedstawił szczegółową analizę dochodów oraz wydatków ponoszonych przez skarżącą. Wynika z niej, że po uiszczeniu rachunków oraz poniesieniu pozostałych kosztów utrzymania, leczenia, a także poniesieniu innych wydatków, pozostaje skarżącej do dyspozycji kwota, która może zostać przeznaczona na spłatę (np. ratalną) zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Jako prawidłowe ocenić zatem również należało, stwierdzenie przez organ na podstawie całokształtu ustaleń, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzecznictwa – jak podkreślił również organ w zaskarżonej decyzji – użyty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 687/11). Rozpoznając w przedmiotowej sprawie wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, organ administracji przeprowadził wszechstronną ocenę w zakresie tego, czy wystąpiły wyżej wymienione "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" skarżącej. Jednakże podkreślenia wymaga, że organy orzekające w sprawie, rozstrzygnęły jedynie o braku podstaw umorzenia zadłużenia, nie wykluczając rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W tym zakresie niezbędny jest jednak wniosek skarżącej. Jak bowiem wynika z akt sprawy, złożony przez skarżącą wniosek o rozłożenie na raty części nienależnie pobranych świadczeń, został przez nią następnie zmieniony poprzez wniesienie o umorzenie całości zadłużenia. W następstwie przeprowadzenia kontroli w zakresie zgodności z prawem decyzji organów obydwu instancji stwierdzić zatem należało, że ustalenia stanowiące ich podstawę, zostały przeprowadzone w oparciu o prawidłową ocenę zebranego w sposób kompletny materiału dowodowego. Przy rozpoznaniu sprawy nie doszło do naruszenia przepisów postępowania. Ponadto nie stwierdzono przekroczenia granic uznania administracyjnego, które ma zastosowanie przy podejmowaniu decyzji w zakresie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W podsumowaniu stwierdzić zatem należało, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi dotyczące niewłaściwego zastosowania przez organ art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz naruszenia przepisów postępowania, w szczególności: art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Mając na uwadze przytoczone na wstępie przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) uznać należało, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, a wobec tego została oddalona na podstawie art. 151 P.p.s.a.