II SA/Gl 500/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Krawczyk (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Leszek Kiermaszek, Sędzia WSA Maria Taniewska-Banacka, Protokolant st. sekretarz sądowy Magdalena Dąbek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2012 r. sprawy ze skargi J. K. i J. K. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę. Pismem z dnia 29 grudnia 2008 roku skierowanym do Starosty Powiatowego w R., J. K i J K wnieśli o zwrot części działki nr [...] położonej w R. przy ul. [...], wywłaszczonej w dniu [...] roku i niewykorzystanej na cel wywłaszczenia. Prezydent Miasta J., wykonujący zadania z zakresu administracji publicznej (wyznaczony do rozpoznania sprawy postanowieniem z dnia [...] roku Wojewody [...]), orzekając w sprawie po raz drugi, decyzją nr [...] z dnia [...] roku odmówił zwrotu prawa własności części działki nr [...], stanowiącej własność Gminy Miasta R., powstałej z części działek pierwotnych oznaczonych numerami [...] o pow. 0,0150 ha i [...] o pow. 0,0205 ha na rzecz J. K. i J. K. – spadkobierców poprzednich współwłaścicieli J. D. i M. K. W podstawie prawnej powyższej decyzji organ wskazał: art. 136 ust. 3 i art. 137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2010 roku, Nr 102, poz. 6512, ze zm., dalej powoływana jako "ustawa o gospodarce") oraz art. 75 § 1, 89, 90 § 2 pkt 2 i 104 k.p.a. W uzasadnieniu organ przedstawił przebieg postępowania wynikający z akt administracyjnych. Otóż orzeczeniem o wywłaszczeniu i odszkodowaniu Urzędu Spraw Wewnętrznych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] roku w trybie art. 1, 10, 21 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 roku o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych w związku z art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości zostały wywłaszczone na rzecz Skarbu Państwa od M. K. i J. D. (poprzedników prawnych wnioskodawców) działki nr [...],[...] i część działki nr [...] (w decyzji tej podano numer tej ostatniej działki jako [...] zamiast [...]) o łącznej powierzchni 1050 m2. Ze sporządzonego wykazu zmian gruntowych wynika, że wywłaszczona nieruchomość o łącznej powierzchni 1050 m2 została w 1960 roku scalona do działki nr [...] o powierzchni 1050 m2, a następnie działka ta w 1979 roku została podzielona na działki nr [...] o powierzchni 0,0372 ha; nr [...] o powierzchni 0,0311 ha i nr [...] o powierzchni 0,0367 ha (objęte żądaniem o zwrot jej części). Z decyzji wywłaszczeniowej nie wynika cel wywłaszczenia. W związku z tym cel został ustalony na podstawie dokumentów archiwalnych: wniosków Dyrekcji Osiedli Robotniczych w G. z dnia 28 lutego 1958 roku i 8 września 1959 roku. W pierwszym z tych wniosków dotyczącym działki pierwotnej nr [...] i części działki pierwotnej nr [...] o łącznej powierzchni 0,0951 ha, teren ten przeznaczono pod budowę bloku mieszkalnego. Natomiast drugi wniosek dotyczył działki pierwotnej nr [...] o powierzchni 0, 0150 ha, która była przeznaczona pod urządzenie placyku gospodarczego. Z kolei (m. innymi na podstawie oględzin) ustalono, ze aktualna działka nr [...] jest w całości zabudowana budynkiem mieszkalnym nr [...] przy ul. [...]; działka nr [...] stanowi otoczony murkiem oporowym teren zieleni, na którym znajdują się dwie ławki i chodnik prowadzący do drzwi wejściowych budynku, działka nr [...] (objęta wnioskiem o zwrot) została zabudowana chodnikiem przebiegającym wzdłuż budynku posadowionego na działce nr [...] i drogą dojazdową, a ponadto znajduje się na niej odgrodzony od strony zachodniej betonowym płotem nieutwardzony i zaniedbany placyk, na którym ustawiono ławkę i trzepak, a jej część jest wykorzystywana jako parking (oględziny z dnia 18 marca 2010 roku i 24 października 2011 roku). Na niewielkiej części tej działki usytuowany jest murowany garaż stanowiący współwłasność wnioskodawców. W dalszej części uzasadnienia decyzji organ stwierdził, że działki nr [...] i [...] (nie objęte wnioskiem o zwrot) zostały wykorzystane zgodnie z celem wywłaszczenia, o czym świadczy ich stan, w tym zabudową budynkiem wielorodzinnym, oddanym do użytkowania w 1960 roku w całości (a stopniowo zasiedlanym od roku 1959). Zdaniem organu także działka nr [...] (której części w ramach zwrotu domagają się wnioskodawcy) została wykorzystana na cel wywłaszczenia. Wynika to z dwukrotnych oględzin, informacji dotyczących daty zakończenia budowy budynku mieszkalnego i daty jego zasiedlenia, a także informacji podanych przez sześciu świadków, którzy opisali pierwotny sposób zagospodarowania terenu określonego przez inwestora jako placyk gospodarczy. Teren ten w okresie zasiedlania budynku był zagospodarowany jako podwórko wyposażone w śmietnik, ławkę, trzepak i stelaż do suszenia prania, a ponadto znajdowała się na nim piaskownica i przenośna huśtawka. Organ wskazał, że sporny placyk biorąc pod uwagę jego usytuowanie w stosunku do budynku mieszkalnego w istocie oznaczał podwórko, na którym umieszczono elementy wyposażenia niezbędne mieszkańcom w ówczesnym czasie. Teren więc został wykorzystany zgodnie z celem wywłaszczenia i nie zaszły przesłanki jego zbędności, o których mowa w art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce. Istotnie obecnie znaczna część tej działki jest wykorzystywana jako parking, jednakże uprzednio zrealizowano na niej cel wywłaszczenia. Od powyższej decyzji złożyli odwołanie J. K. i J. K. (obecni skarżący). W odwołaniu tym zarzucili błąd w ustaleniach faktycznych co do sposobu zagospodarowania wnioskowanej do zwrotu części nieruchomości. Zarzucili także błędną interpretację celu wywłaszczenia, którym był "placyk gospodarczy". Podnieśli, że usytuowanie na spornym terenie huśtawki, piaskownicy i ławki nie można zaliczyć do elementów, z których powinien się składać "placyk gospodarczy". Zakwestionowali prawidłowość przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków wobec niepoinformowania wnioskodawców o terminie ich odbycia oraz niepouczeniu świadków o odpowiedzialności karnej. Domagali się dopuszczenia dowodu z opinii architekta w celu ustalenia pojęcia "placyk gospodarczy". W konsekwencji tych zarzutów wnieśli o uchylenie decyzji organu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia temu organowi. Wojewoda [...] nie uwzględnił powyższego odwołania i zaskarżoną decyzją z dnia [...] roku utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Po przedstawieniu przebiegu postępowania organ odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne, ich ocenę i kwalifikację prawną dokonaną przez organ I instancji. Podkreślił, że sposób zagospodarowania spornego "placyku gospodarczego" w czasie zasiedlania budynku (od 1959 roku) potwierdza także załącznik graficzny obrazujący rozmieszczenie poszczególnych elementów na placyku, który został sporządzony w oparciu o zeznania osób zamieszkałych w latach 1959 i 1961 na tym terenie. Nadto organ podkreślił, że termin "placyk gospodarczy" jest terminem potocznym, a w dniu wywłaszczenia i realizacji celu był szeroko rozumiany przez projektantów i architektów, w tym jako podwórko wewnętrzne, a także teren wyposażony w ławkę gospodarczą i trzepak. Oznacza to, że teren określany jako "placyk gospodarczy" należy rozumieć jako podwórko wyposażone w elementy niezbędne mieszkańcom w ówczesnym czasie. Nadto organ wskazał, że objęcie przedmiotowej nieruchomości przez inwestora nastąpiło w roku 1958, do czego posiadał on uprawnienie, stwierdzone w samej decyzji wywłaszczeniowej (pkt II), w której stwierdzono, że wywłaszczenie nastąpiło z dniem 28 lutego 1958 roku (odjęciu prawa własności). Nie dopatrzył się też organ powodów do dopuszczenia dowodu z opinii biegłego architekta, bowiem interpretacja celu wywłaszczenia jakim był "placyk gospodarczy" została prawidłowo dokonana przez organ I instancji. Odnośnie wadliwości związanych z przesłuchaniem świadków, organ przyznał, że wnioskodawcy o tej czynności nie byli zawiadomieni, jednakże został im doręczony protokół z tego przesłuchania, a więc mieli oni możliwość zajęcia wobec tych zeznań stanowiska, co J. K. uczynił na rozprawie administracyjnej w dniu 10 listopada 2010 roku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący J. K. i J. K. powtórzyli zarzuty i ich uzasadnienie zawarte uprzednio w odwołaniu. W szczególności wskazywali na naruszenie art. 137 w zw. z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce oraz art. 7, 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 136 i 137 ustawy o gospodarce. Podnieśli także zarzut naruszenia art. 137 ust. 2 ustawy o gospodarce przez zaniechanie zwrotu co najmniej części pierwotnej działki nr [...], to jest części na której zlokalizowano huśtawkę, piaskownicę oraz ławkę "gospodarczą". Wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji ostatecznej w całości. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Na rozprawie w dniu 4 lipca 2012 roku skarżący J. K. podtrzymał wnioski skargi i dodatkowo podał, że na działce nr [...] nigdy nie był usytuowany śmietnik, który zawsze znajdował się na działce sąsiedniej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce, właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do przepisu art. 137 ustawy, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Ustawowa definicja zbędności nieruchomości dla zrealizowania celu wywłaszczenia została określona w art. 137 ustawy. Z analizy przesłanek warunkujących zwrot nieruchomości wywłaszczonych wynika, iż taki zwrot następuje wtedy, gdy nieruchomość nie została wykorzystana na cele wywłaszczenia w określonych terminach, liczonych od określonych zdarzeń. O ile w decyzji o wywłaszczeniu cel wywłaszczenia został precyzyjnie określony, ocena zrealizowania tego celu w warunkach określonych w art. 137 ustawy o gospodarce najczęściej nie jest kłopotliwa. Jednakże w wielu przypadkach dotyczących decyzji o wywłaszczeniu wydanych w przeszłości, cel wywłaszczenia nie był precyzyjnie określony (tak w niniejszej sprawie). W takim przypadku ocena zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia musi być dokonana na podstawie wszelkich dokumentów dotyczących celu wywłaszczenia w tym wniosku o wywłaszczeniu. Istotne znaczenie ma również ustalenie stanu faktycznego po wywłaszczeniu nieruchomości, co w przypadku braku dokumentów może nastąpić w ramach przeprowadzenia dowodów osobowych w postaci przesłuchania świadków. Do świadków należy zrelacjonowanie zaistniałego w przeszłości stanu faktycznego na nieruchomości po wywłaszczeniu, natomiast ocena tego stanu w kontekście spełnienia celu wywłaszczenia należy do organu prowadzącego postępowanie o zwrot nieruchomości. Podsumowując tę część rozważań należy stwierdzić, że nieruchomość wywłaszczona (jej część) podlega zwrotowi na rzecz osób, o których mowa w art. 136 § 3 ustawy, na ich wniosek o ile stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, a zbędność tą definiuje art. 137 ust. 1 ustawy. W rozpoznawanej sprawie organy ustaliły, że wywłaszczona decyzją z dnia [...] roku nieruchomość była przeznaczona pod budowę bloku mieszkalnego oraz pod urządzenie placyku gospodarczego. Ustalenia zostały dokonane (z uwagi na brak innych dowodów) w oparciu o wnioski inwestora Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych w G. z dnia 28 lipca 1958 roku i 8 września 1959 roku. Cel ten zdaniem organów został zrealizowany do końca roku 1961. Na nieruchomości pochodzącej z wywłaszczenia zrealizowano bowiem budynek mieszkalny (aktualnie działka nr [...]), teren zieleni na którym znajdują się dwie ławki i chodnik prowadzący do drzwi wejściowych (działka [...]), chodnik przylegający wzdłuż budynku, droga dojazdowa a ponadto nieutwardzony placyk, na którym aktualnie znajduje się ławka i trzepak (działka nr [...]). Skarżący nie kwestionują celu wywłaszczenia ani jego realizacji przed upływem terminów, o których mowa w art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce z wyjątkiem uznania przez organy orzekające, że cel wywłaszczenia został także zrealizowany na działce nr [...] przez urządzenie na nim "placyku gospodarczego", na który to cel ta działka została wywłaszczona. Skarżący domagają się zwrotu części działki nr [...] twierdząc, że cel wywłaszczenia nie został na jej istotnej części zrealizowany. Działki objęte żądaniem zwrotu oznaczyli kolorem czerwonym na dołączonym do wniosku wyrysie z mapy ewidencyjnej. Działka ta zdaniem skarżących jest zaniedbana i wbrew pierwotnemu przeznaczeniu (placyk gospodarczy) użytkowana jako dziki parking. W ich ocenie nie można bowiem uznać, że cel wywłaszczenia "placyk gospodarczy", który powinien służyć celom administracyjno-porządkowym został na niej zrealizowany, a w związku z tym co najmniej część tej działki na której zlokalizowano huśtawkę, piaskownicę i ławkę "gospodarczą", winna podlegać zwrotowi jako niewykorzystania na cel wywłaszczenia. Na wstępie należy stwierdzić, że skład orzekający podziela w całości ustalenia, ocenę i kwalifikację prawną dokonaną przez organy orzekające, które doprowadziły do odmowy zwrotu części działki nr [...] jako wykorzystanej na cel wywłaszczenia. Z akt sprawy wynika, że działka nr [...] została wywłaszczona pod urządzenie "placyku gospodarczego". Działka ta stanowi część wyżej opisanej większej nieruchomości, która została wywłaszczona od poprzedników prawnych wnioskodawców pod budowę budynku mieszkalnego wielorodzinnego i cel ten został zrealizowany do końca roku 1961. Zgodnie z art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia zachodzi w przypadku, jeżeli pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany. Jeżeli więc cel wywłaszczenia został zrealizowany przed upływem terminu, o którym mowa w art. 137 ust. 1 pkt 2 ustawy o gospodarce nie można uznać, że nieruchomość była zbędna na cel wywłaszczenia. Z wzajemnej relacji art. 137 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 wynika, że realizacja celu wywłaszczenia musi być rozpoczęta przed upływem 7 lat, a zakończona przed upływem 10 lat, liczonych od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna. Dla oceny zbędności nie ma więc znaczenia – zdaniem składu orzekającego – obiektywny, aktualny stan zagospodarowania nieruchomości, lecz to czy nieruchomość została zagospodarowana na cel wywłaszczenia w terminach określonych w art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce. O tym czy nieruchomość została zagospodarowana na cel wywłaszczenia nie można orzekać bez odniesienia się do kontekstu społeczno-gospodarczego, istniejącego w czasie gdy realizacja celu winna nastąpić. Odnosząc to do niniejszej sprawy należy stwierdzić, że inne potrzeby posiadali mieszkańcy bloku mieszkalnego w latach 1959 – 1961, a inne są te potrzeby obecnie. Dlatego też pojęcie "placyku gospodarczego", a w związku z tym realizację celu wywłaszczenia, należy odnieść do potrzeb ówczesnych mieszkańców budynku mieszkalnego. Dwukrotne oględziny działki [...], informacje związane z datą zakończenia budowy bloku mieszkalnego na sąsiedniej działce (wchodzącej w skład wywłaszczonej nieruchomości), datą częściowego zasiedlenia budynku oraz informacje uzyskane od sześciu świadków, którzy opisali pierwotny sposób zagospodarowania terenu, określonego przez inwestora jako "placyk gospodarczy" (cel wywłaszczenia) daje podstawę do stwierdzenia, że działka ta została wykorzystana zgodnie z celem wywłaszczenia przed końcem roku 1961. Z protokołu zagospodarowania "placyku gospodarczego" w dniu zasiedlenia budynku opracowanego w dniu 15 września 2011 roku na podstawie przesłuchanych w tym dniu świadków wynika, że na przedmiotowej działce usytuowano śmietnik, ławkę, trzepak i stelaż do suszenia prania, a ponadto piaskownicę. Nawet uwzględniając zarzut skarżących, że na działce nigdy nie był zlokalizowany śmietnik, należy uznać, że z uwagi na usytuowanie na niej innych urządzeń i bezpośrednie połączenie z działką na której zrealizowano budynek mieszkalny, "placyk gospodarczy" był rozumiany jako podwórko służące mieszkańcom budynku mieszkalnego, zaspokajające ich potrzeby. Nie można abstrahować od faktu, że takie zagospodarowanie "placyku gospodarczego" miało miejsce prawie 60 lat temu i zasady doświadczenia życiowego wskazują, że takie właśnie były potrzeby ówczesnych mieszkańców, a istnienie tego typu "placyków gospodarczych" będących podwórkami służyło realizacji celu wywłaszczenia. Skoro zatem na działce nr [...] przed upływem terminów, o których mowa w art. 137 ust. 1 ustawy wykonano "placyk gospodarczy", stanowiący podwórko dla bloku mieszkalnego, nie można skutecznie twierdzić, że na działce tej czy jej części nie został zrealizowany cel wywłaszczenia. Jak już o tym była mowa wyżej, zmiana zagospodarowania spornej działki (istotnie jej część zajmuje dziki parking) nie ma wpływu na uznanie jej za zbędną na cel wywłaszczenia skoro przed upływem terminów z art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce została na ten cel zagospodarowana. Należy natomiast podzielić zarzut skarżących naruszenia art. 79 § 1 k.p.a. Naruszenie to jednak – zdaniem Sądu nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy, a tylko w tym wypadku stanowiłoby podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji. W tym zakresie należy dodatkowo podkreślić, że wobec doręczenia skarżącym odpisu protokołu z dnia 15 września 2011 roku mieli oni możliwość zakwestionowania treści tych zeznań. Odnosząc się do żądania powołania biegłego architekta celem wyjaśnienia pojęcia "placyk gospodarczy" należy wskazać, że zgodnie z art. 84 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej może powołać biegłego w sytuacji gdy w sprawie wymagane są wiadomości specjalne. Sąd podziela stanowisko organów, że w niniejszej sprawie taka potrzeba nie zachodziła. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) oddalił skargę. mw