II GZ 66/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Korycińska po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt III SA/Po 354/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi R. P. na postanowienie Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie płatności z tytułu wsparcia działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: oddalić zażalenie I Objętym zażaleniem postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym R. P. w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] stycznia 2012 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przyznania płatności z tytułu wsparcia działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania. Relacjonując przebieg sprawy Sąd I instancji podał, że skarżący wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Przedłożone oświadczenie majątkowe nie zawierało informacji o źródłach przychodów, wysokości dochodów oraz kosztach utrzymania wnioskodawcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w P., postanowieniem z dnia 4 lipca 2012 r. odmówił skarżącemu udzielenia tego prawa. Naczelny Sąd Administracyjny uchylając to postanowienie nakazał, Sądowi I instancji odniesienie się do wszystkich podniesionych w związku z wnioskiem okoliczności, przede wszystkim zaś do oświadczenia skarżącego, że jest on osobą bezdomną. W wykonaniu wytycznych Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zarządzeniem z dnia 3 października 2012 r. poinformował skarżącego o dokonanych z urzędu ustaleniach odnośnie prowadzenia przez niego działalności rolniczej oraz zajmowaniu przez niego stanowiska prezesa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością A. – Z.. Zobowiązano również skarżącego do uzupełnienia oświadczenia majątkowego i udokumentowania rodzajów źródeł przychodu oraz wysokości przychodu, kosztów jego uzyskania, przedłożenia rachunków bankowych, określenia rozmiaru prowadzonej produkcji rolnej oraz przedłożenia opisu zajmowanych nieruchomości, szczegółowo wykazanych przez Sąd w treści zarządzenia i skierowanego na jego podstawie wezwania. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył pismo z dnia 15 listopada 2012 r., w którym nie zawarł stosownych wyjaśnień. W tym stanie sprawy Sąd I instancji wskazując na przesłanki przyznania prawa pomocy wynikające z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.), uznał, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu, skarżący nie złożył, bowiem wniosku, który nie budziłby wątpliwości co do jego sytuacji majątkowej, a mimo wezwania do jego uzupełnienia, wniosku nie uzupełnił. Oświadczenia skarżącego zawarte we wniosku i innych pismach Sąd I instancji uznał za niepełne, gdyż nie identyfikowały one źródeł ani wysokości przychodu jak również nie wyjawiono w nich źródeł pozyskiwania środków na zapewnienie koniecznego utrzymania. II Zażaleniem R. P. zaskarżył to postanowienie wnosząc o jego uchylenie w całości jako niezgodne ze stanem faktycznym i prawnym. W uzasadnieniu wskazał, że Sąd I instancji dokonując własnych ustaleń na podstawie informacji dostępnych w internecie pominął fakty wynikające z Krajowego Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, w którym skarżący figuruje jako dłużnik niewypłacalny. Podniósł ponadto, że Sąd niezasadnie przypisuje mu, że osiąga dochody nie wskazując skąd mogłyby one pochodzić. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania prawa pomocy w określonym powołanym przepisem zakresie reguluje art. 246 § 1 pkt 1 tej ustawy, określając, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przepis ten, co wynika z jego treści, a co jest potwierdzone i akceptowane tak przez orzecznictwo sądów administracyjnych jak i literaturę przedmiotu, nakłada na wnioskującego o przyznanie prawa pomocy obowiązek wykazania swojej sytuacji materialnej, finansowej i rodzinnej pozwalającej na ocenę, czy jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowego czy też jakiekolwiek poniesienie tych kosztów jest niemożliwe. Ciężar dowodowy w tym zakresie spoczywa, zatem przede wszystkim na stronie domagające się udzielenia je prawa pomocy. Inicjatywa dowodowa może być przejęta przez Sąd rozpoznający wniosek, co wynika z treści art. 255 p.p.s.a., w przypadku stwierdzenia, że oświadczenia zawarte we wniosku są niewystarczające do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, jednakże ogranicza się ona wyłącznie do wskazania przez Sąd, w formie wezwania do nadesłania w zakreślonym terminie, oświadczeń lub dokumentów źródłowych niezbędnych do dokonania tej oceny. Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy, podzielić należy stanowisko Sądu I instancji, że skarżący domagając się udzielenia mu prawa pomocy w zakresie całkowitym nie wykazał, aby zachodziły w stosunku do niego przesłanki określone art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., warunkujące przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, zwolnienia od kosztów i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Wskazać, bowiem należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, skarżący był dwukrotnie wzywany w trybie art. 255 p.p.s.a. do nadesłania dokumentów mających zobrazować jego konkretną sytuację majątkową, rodzinną, a przede wszystkim źródła dochodu i źródła finansowania wydatków na zaspokojenie potrzeb życiowych – codziennego utrzymania. Szczególnie istotne jest wezwanie z dnia 30 października 2012 r. skierowane do skarżącego na podstawie zarządzenia z dnia 3 października 2012 r., które stanowiło między innymi wykonanie wytycznych, jakie Naczelny Sąd Administracyjny zawarł w postanowieniu z dnia 20 września 2012 r. sygn. akt II GZ 324/12 w zakresie ustalenia podnoszonych przez skarżącego okoliczności, iż jest on osobą bezdomną. W wezwaniu tym zobowiązano skarżącego do nadesłania szeregu dokumentów mających zobrazować posiadane przez niego źródła dochodu oraz wydatków, jakie ten ponosi w związku z prowadzeniem działalności rolniczej i kosztów prowadzenia gospodarstwa domowego z uwzględnieniem okoliczności, o których Sąd I instancji wiedzę powziął z urzędu, a dotyczących zajmowania przez skarżącego stanowiska kierowniczego w spółce z o.o. A. – Z. i zbycia przez niego udziałów w tej spółce. Sąd zobowiązał również skarżącego do wskazania czyją własnością, z podaniem tytułów prawnych do ich zajmowania, są nieruchomości w M., N. S. i L., a które to nieruchomości wraz z adresami Sąd ustalił we własnym zakresie. Skarżącego zobowiązano także do udokumentowania czy w stosunku do niego prowadzone są postępowania egzekucyjne i jaki jest, najogólniej mówiąc, ich efekt. Skarżący mimo tak szczególnego wezwania, które otrzymała w dniu 8 listopada 2012 r. (k: 84 akt postępowania sądowego), nie przedstawił żadnego z wymienionych w nim dokumentów źródłowych, a oświadczenie o stanie majątkowym ograniczyło się jedynie do stwierdzenia, że nie ma on żadnego majątku. Pozostała treść odpowiedzi na wezwanie, stanowiła w istocie polemikę z powinnościami Sądu I instancji, co do tego, jakie ustalenia tenże powinien poczynić w ramach rozpoznawania wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Mając na uwadze treść powołanego wezwania i dopowiedzi jakiej udzielił na nie skarżący, za prawidłową należało uznać ocenę Sądu I instancji odnośnie niewykazania przez wnioskodawcę jego sytuacji materialnej i rodzinnej pozwalającej na stwierdzenie aby ziściły się przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Odnosząc się zaś do treści uzasadnienia zażalenia, w którym skarżący wytknął między innymi nieustalenie przez Sąd I instancji okoliczności jego figurowania w Krajowym Rejestrze Dłużników Niewypłacalnych jako niewypłacalnego dłużnika oraz posłużenie się internetem jako źródłem ustaleń jakie poczynił Sąd, stwierdzić należy, że jest to nieuprawniona próba przerzucenia na Sąd I instancji ciężaru dowodzenia okoliczności mających stanowić uzasadnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przyznania tego prawa w zakresie określonym we wniosku. Podkreślenia raz jeszcze wymaga, że art. 246 § 1 p.p.s.a. tak w punkcie pierwszym jak i w drugim nakłada na wnioskodawcę obowiązek wykazania, a więc przedłożenia odpowiednich dokumentów i złożenia odpowiednich oświadczeń niezbędnych dla dokonania oceny wystąpienia w stosunku do wnioskodawcy przesłanek, na podstawie, których prawo pomocy może być przyznane. Realizacją zasady rzetelnej oceny okoliczności sprawy – wniosku – pod kątem przesłanek określonych w powołanym przepisie jest tryb uzupełnienia wniosku na wezwanie sądu określony w art. 255 p.p.s.a. Nie oznacza to jednak, że wnioskodawca zwolniony zostaje z konieczności wykazania okoliczności mających uzasadniać jego wniosek. Wręcz przeciwnie, wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. ma doprowadzić do wydania orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy zgodnego z rzeczywistym stanem, który w tym przypadku ma zostać doprecyzowany przez stronę zgodnie z wytycznymi zawartymi w wezwaniu. Skarżący uchylając się do wykonania wezwania z dnia 30 października 2012 r., mając wiedzę o okolicznościach istotnych dla sprawy jak wpis w rejestrze dłużników, a nie wskazując na nie na wcześniejszym etapie postępowania, uniemożliwił Sądowi I instancji dokonanie oceny zaistnienia w stosunku do niego przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a tym samym wydania orzeczenia innego niż odmawiającego przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.