II OZ 25/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I wskazał, że po oddaleniu zażaleń A. Z. na zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] lutego 2012 r., [...]w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku, i na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy, skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi oraz do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie i doręczenie kopii akt administracyjnych sprawy. W odpowiedzi na pierwsze wezwanie skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie imiennie wskazanego adwokata (k. 251-253 akt sądowych), a w odpowiedzi na drugie - wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych (k. 254-256 akt sądowych). We wnioskach wskazał, że jest osobą ubogą, co wynika z wniosków i załączników składanych już wcześniej do tut. Sądu. Podał, że w skład jego majątku wchodzi budynek mieszkalny o powierzchni 111,54 m2 (do rozbiórki), mieszkanie o powierzchni 36 m2 i nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Skarżący nie wskazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 17 października 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Skarżący bowiem pomimo wskazań zawartych w postanowieniach Sądów obu instancji, wnosząc po raz kolejny o przyznanie prawa pomocy, nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do nieujawniania przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W tej sytuacji zaniechano ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego i stwierdzono, że nie wykazał on spełnienia przesłanki uzasadniającej zwolnienie go od kosztów sądowych oraz ustanowienie na jego rzecz adwokata. W złożonym sprzeciwie skarżący zarzucił naruszenie art. 183 § 1 pkt 5 w związku z art. 252 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270) zwanej dalej: ustawą ppsa., poprzez nierozpoznanie zakresu i charakteru tych wniosków przez referendarza sądowego, który był w posiadaniu danych do ich rozstrzygnięcia. Zdaniem skarżącego, każdy ze złożonych wniosków powinien zostać rozpoznany oddzielnie. Dodatkowo skarżący podniósł zarzuty naruszenia: art. 256 pkt 2 w związku z art. 141 § ustawy ppsa. poprzez niezasadne przyjęcie, że może on ponieść koszty wnioskowanej oraz poprzez przyjęcie, że skarżący uchylił się od przedstawienia żądanych informacji, w sytuacji gdy skarżący nie był wzywany w sprawie złożonych wniosków; art. 252 ustawy ppsa poprzez stwierdzenie, że skarżący nie wypełnił wniosku w formie przewidzianej prawem; art. 255 ustawy ppsa poprzez bezpodstawne jego niezastosowanie w sytuacji uznania przez referendarza sądowego, że skarżący swoim wnioskiem i dowodami źródłowymi nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że jest w sytuacji materialnej uprawniającej go do wnioskowanej pomocy; art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy ppsa poprzez niezasadne przyjęcie, że może ponieść koszty wnioskowanej pomocy bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz, że nie wykazał okoliczności uzasadniających przyznanie wnioskowanej pomocy w sposób niebudzący wątpliwości; art. 258 § 2 pkt 7 ustawy ppsa przez niezasadne i nieobiektywne wywody, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania prawa pomocy oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przez pozbawienie go prawa do sądu. Wnioskodawca stwierdził, że przedłożył żądane dokumenty, jak również wykazał, że jest osobą ubogą i nie posiada środków finansowych na swoje utrzymanie. Odmowę przyznania prawa pomocy uznał za nieobiektywną i naruszającą przepisy prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że zgodnie z art. 260 ustawy ppsa., w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Sąd I instancji wskazał, że w niniejszej sprawie skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie imiennie wskazanego adwokata, a w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie i doręczenie kopii akt administracyjnych sprawy – wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Powinien zatem wykazać, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Tymczasem skarżący w złożonych wnioskach podał jedynie, że w skład jego majątku wchodzi budynek mieszkalny o powierzchni 111,54 m2 (do rozbiórki), mieszkanie o powierzchni 36 m2 i nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Skarżący nie wskazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów, chociaż wielokrotnie sądy obu instancji wyjaśniały skarżącemu, że chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielenia wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny. Pomimo wcześniejszych wezwań skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, skarżący nadal nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków. Również składając kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy skarżący nie przedstawił informacji oraz dokumentów pozwalających na określenie jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej, mimo że skarżący wiedział, iż ich brak uniemożliwi Sądowi ocenę możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów niniejszego postępowania. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów Sąd I instancji stwierdził, że nie wykazał on, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w niniejszej sprawie oświadczenia wnioskodawcy, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Skoro zaś wnioskodawca nie przedstawił informacji, które wskazywałyby te okoliczności w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawane wnioski należy, w ocenie Sądu I instancji ocenić jako niezasadne wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Skoro w niniejszej sprawie wnioskodawca uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane informacje i dokumenty, to powinien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie art. 45 ust. 1 Konstytucji, Sąd I instancji wyjaśnił, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy należy zatem uwzględnić zarówno zasadę zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania jak i zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych, gdyż przyznanie prawa pomocy jest jednoznaczne z przerzuceniem tego ciężaru na budżet Państwa. Dostrzec jednakże trzeba, zdaniem Sądu i instancji, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczenie to nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por. postanowienie NSA z dnia 13 sierpnia 2010 r., II FZ 398/10, dostępne w CBOSA). Zażalenie na powyższe postanowienie WSA złożył A. Z. i zarzucając naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię oraz naruszenie licznych przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia m. in. Art. 50 w zw. z art. 2 oraz art. 3 § 1, § 2 i § 3 w zw. z art. 13 § 1 ppsa w zw. z art. 45 Konstytucji RP art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa, art. 255 w zw. z art. 141 § 4 ppsa, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 252 § 1 ppsa, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, zasadnie Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w sprawie oświadczenia, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Zaniechanie przedstawienia informacji, które wskazywałyby te okoliczności w sposób nie budzący wątpliwości, powoduje, że ich ocena nie może zostać przeprowadzona. Przedstawione przez skarżącego argumenty nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania w pełni swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Udzielane przez skarżącego wyjaśnienia nie stanowią uzasadnienia dla konieczności zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, a tym samym rozpoznawany wniosek Sąd I instancji słusznie ocenił jako niezasadny. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego dopuszczalność zaniechania wezwania z art. 255 p.p.s.a W istocie bowiem zważywszy na przebieg dotychczasowego postępowania zgodzić należy się ze stanowiskiem sądu I instancji, iż skarżący posiadał dostateczną wiedzę co do konieczności wyczerpującego przedstawienia swej sytuacji finansowej i majątkowej. W takiej sytuacji zatem zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy uznać należało za odpowiadające prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi