I OZ 761/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Adamiak (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 9 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 lipca 2012 r. sygn. akt IV SAB/GL 72/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. L. na bezczynność Prezesa Sądu Rejonowego w Częstochowie w przedmiocie rozpoznania pism skarżącego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 24 maja 2012 r. odrzucił skargę W. L. na bezczynność Prezesa Sądu Rejonowego w Częstochowie w przedmiocie informacji publicznej. Skarżący w dniu 22 czerwca 2012 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy domagając się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Przedłożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w którym wskazał, że znajduje się obecnie w trudnej sytuacji finansowo – bytowej spowodowanej czynnikami od niego niezależnymi. Zaznaczył, iż nie jest w stanie ponieść opłaty bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego oraz rodziny. Podał również, że nie otrzymuje żadnych dochodów ani dodatkowych świadczeń pozostając na utrzymaniu innych osób. Wskazał dodatkowo, że w związku z koniecznością uczestniczenia w postępowaniach administracyjno - sądowych przebywa w domu swoich rodziców, których dochód zadeklarował na kwotę 3.339,39 zł netto. Zaznaczył, że miesięczne opłaty eksploatacyjne obciążające rodzinę to kwota 1.800 zł, przy czym budżet domowy obciążony jest również kwotą około 1.070,56 zł miesięcznie w związku z zaciągniętymi zobowiązaniami. We wniosku podał również, że posiada nieruchomość o powierzchni 4 171 m² oraz budynek o powierzchni 2 432,93 m². Ponadto wyjaśnił, że jego matka jest właścicielką domu jednorodzinnego posadowionego na działce o powierzchni 720 m². Skarżący wskazał ponadto, że od dnia 3 lutego 2006 r. wobec nieruchomości usytuowanej przy ul. J. [...] stanowiącej jego własność toczyły się postępowania sądowe oraz egzekucyjne związane z należnościami z tytułu opłat za dostarczanie mediów. Ponadto nieruchomość ta została objęta zabezpieczeniem w postaci zakazu jej zbywania oraz ustanowiono na niej hipotekę obejmującą należności z tytułu podatku od nieruchomości. Zaakcentował również, że brak dochodów własnych wynika z przyczyn od niego niezależnych bowiem zobowiązany jest uczestniczyć w wielu postępowaniach związanych z opisaną wyżej nieruchomością. Jednocześnie skarżący oświadczył, że Sąd Okręgowy w Częstochowie w wyroku z dnia 7 października 2009 r., sygn. akt I C 255/04 zasądził na jego rzecz od pozwanej A. im. J. D. w C. kwotę 1 966 790 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 13 % rocznie. Apelacja od tego wyroku została oddalona przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt I ACa 388/10. Skarżący jednak wniósł od wyroku tego skargę kasacyjną oraz skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Dodatkowo wyjaśnił, że Sąd Rejonowy w Częstochowie postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2011 r., sygn. akt II NS 1153/11 zezwolił A. im. J. D. w C. na złożenie do depozytu sądowego kwoty 1 674 401,92 zł z tytułu należności zasądzonej wyżej opisanym wyrokiem z zastrzeżeniem, że wypłata tej kwoty winna nastąpić na rzecz skarżącego na jego wniosek. Również to postanowienie zostało przez skarżącego zakwestionowane. Wyżej opisane okoliczności przesądziły o tym, że skarżący nie otrzymał żadnych dochodów z nieruchomości, czy z tytułu zatrudnienia, z uwagi na zajęcie rachunku bankowego, uczestnictwo w niemal 80 rozprawach w różnych postępowaniach sądowych oraz konieczność sporządzenia kilkuset pism w tych sprawach. Z nadesłanych przez skarżącego dokumentów źródłowych wynika, że trzyosobowe gospodarstwo domowe uzyskuje dochody w kwocie około 3.369,10 zł netto. Na dochód ten składa się: emerytura matki skarżącego – P. L. w kwocie: 837,55 zł, emerytura ojca skarżącego – M. L. w kwocie 1.531,55 zł oraz dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez M. L.: w marcu 2012 r. - 1.088 zł (po podliczeniu podatku,), a w miesiącu kwietniu 2012 r. - 721 zł. Miesięczne opłaty obciążające rodzinę to kwota około 776,92 zł na którą składają się opłata za: energię elektryczną – 74,20 zł miesięcznie, opłata za wodę oraz ścieki – 227,74 zł w przeliczeniu na miesiąc, opłata za gaz – przeciętnie około 250 zł na miesiąc (w okresie od 26 stycznia 2012 r. do 26 marca 2012 r. – 478,94 zł, od 26 marca do 30 kwietnia 277,27 zł od 30 kwietnia do 20 maja 2012 r. – 195,61 zł), opłata za telefon – 97,48 zł opłata za Internet - 39,50 zł. Dodatkowo, jak wynika z przedłożonych dokumentów M. L. w dniu 14 czerwca 2012 r. zawarł umowę pożyczki kwoty 5.000 zł, przy czym miesięczna rata wynosi 88 zł. Ponadto skarżący przedłożył umowę pożyczki lombardowej zawartej w dniu 19 czerwca 2012 r. przez jego matkę, a opiewającą na kwotę 320 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, po rozpoznaniu wniosku W. L. o przyznanie prawa pomocy, postanowieniem z dnia 10 lipca 2012 r. sygn. akt IV SAB/GL 72/12, odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że przedłożone przez skarżącego dokumenty nie wykazują, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak bowiem wynika z uzyskanych informacji skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoimi rodzicami. Przychód tego gospodarstwa to kwota około 3.369,10 zł miesięcznie. Przy czym wydatki rodziny związane z bieżącym utrzymaniem to kwota 776,92 zł. Nawet zatem uwzględniwszy koszt ostatnio zaciągniętej przez matkę skarżącego pożyczki lombardowej, do dyspozycji rodziny pozostaje kwota 2.272,18 zł. W ocenie Sądu I instancji kwota ta po uwzględnieniu wydatków koniecznych związanych zakupem żywności i środków czystości jest na tyle wysoka, że umożliwia poczynienie oszczędności, które umożliwiłyby dokonanie opłat sądowych. Tym bardziej, że w rozpoznawanej sprawie wpis od skargi kasacyjnej wynosi 100 zł. W ocenie Sądu rodzina wnioskodawcy jest w stanie również we własnym zakresie pokryć wydatki związane z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika w sprawie. Odnosząc się do argumentacji skarżącego związanej z obciążeniami finansowymi spoczywającymi na jego rodzinie, a pochodzącymi z zaciągniętych kredytów i pożyczek Sąd I instancji zaznaczył, że z przedstawionych przez skarżącego dokumentów wynika, iż rodzina spłaca dwie pożyczki. Jedną w kwocie 320 zł, a drugą w kwocie 5.000,00 zł. Sąd stwierdził, że sam fakt posiadania zobowiązań prywatnoprawnych nie przesądza o konieczności przyznania prawa pomocy. Aby uzyskać pożyczkę czy kredyt wnioskodawca musi wykazać się odpowiednimi dochodami, które w ocenie banku udzielającego pożyczki będą wystarczające zarówno na jej spłatę, jak i zaspokajanie przez rodzinę własnych potrzeb życiowych. Jednocześnie skarżący wykazał stosownymi dokumentami zobowiązania ciążące na rodzinie w mniejszej kwocie, niż wynika z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przedłożone bowiem dokumenty potwierdzają istnienie pożyczek na łączną kwotę 5.320 zł, przy czym spłata pożyczki 5.000 zł została rozłożona do 2019 r., a miesięczna rata to kwota 88 zł. Dlatego również i te okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie mogą stanowić podstawy przerzucenia ciężaru ponoszenia kosztów prowadzonego we własnym interesie postępowania sądowego na Skarb Państwa. Sąd I instancji uznał, że nawet prowadzenie wielu postępowań sądowych łączących się z koniecznością stawiania się na terminach rozpraw nie uzasadnia w ocenie Sądu pozostawania biernym w pozyskaniu własnego źródła dochodu. Niezależnie od powyższych wywodów Sąd zaznaczył, że jak wynika z oświadczeń skarżącego posiada on środki finansowe w kwocie 1.674.401,92 zł, które zostały zdeponowane w depozycie sądowym i które, jak skarżący wskazuje, mogą być wydane jedynie na jego żądanie. Sam natomiast fakt wszczęcia przez skarżącego nadzwyczajnych postępowań mających prowadzić do wzruszenia prawomocnych już orzeczeń sądów, na mocy których te właśnie środki finansowe zostały mu zasądzone nie ma znaczenia dla oceny powyższych okoliczności. Środki te bowiem mogą zostać w każdej chwili wydane skarżącemu, a w takiej sytuacji trudno mówić o istnieniu po jego stronie rzeczywistego braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Powołane w uzasadnieniu postanowienia Sądu I instancji z dnia 10 lipca 2012 r. sygn. akt IV SAB/GL 72/12 okoliczności przesądziły o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Sądu sytuacja rodziny wykazana przez skarżącego dokumentami załączonymi do wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie uzasadnia przyjęcia, że poniesienie jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania jest w przypadku skarżącego obiektywnie niemożliwe. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji, na podstawie art. 246 §1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, odmówił przyznania prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący W. L. Kwestionując zasadność zaskarżonego postanowienia wskazał m.in., że jego domowe opłaty eksploatacyjne w poszczególnych miesiącach stanowią kwotę 1496,28 zł. Skarżący uzupełnił i sprostował tym samym powoływaną dotychczas kwotę 1.800,00 zł. Skarżący wskazywał, że rocznie wydatkuje kwotę nie mniejszą niż 500 zł na koszty prowadzonej przez niego w jego sprawach sądowych – korespondencji administracyjnosądowej. Skarżący wydatkuje miesięcznie kwotę 1 070,57 zł tytułem zaciągniętych pożyczek i kredytów. Miesięczny dochód gospodarstwa domowego wynosi 3 339, 39 zł (netto). Skarżący powoływał się na wielość postępowań sądowych w których jest stroną. Skarżący wywodził, że podjęcie zatrudnienia uniemożliwiłoby mu prowadzenie postępowań sądowych w których jest stroną. Skarżący powołuje się na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2012 roku, którym Sąd ten zwolnił go od wpisu od skargi w kwocie: 500 zł. Innymi postanowieniami zwolniono skarżącego z konieczności ponoszenia kosztów wpisu od skarg w wysokości – odpowiednio 100 zł i 200 zł. Skarżący wnosił o zmianę postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lipca 2012 r. sygn. akt IV SAB/GL 72/12 poprzez uwzględnienie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) "§1. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (...)". Sąd I instancji ustalił stan rodzinny, majątek i dochody skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustalenia te nie są kwestionowane przez skarżącego. Skarżący jedynie "sprostował" w zażaleniu powoływaną wcześniej kwotę miesięcznych wydatków, tj.1 800,00 zł (opłaty eksploatacyjne), wskazując, że łącznie opłaty eksploatacyjne stanowią miesięczny wydatek w kwocie 1 496,28 zł. Ze względu jednak na fakt, że stanowią one mniejszą kwotę od wcześniej powoływanej przez skarżącego, to z dwóch względów nie można sądowi I instancji zarzucić błędnej oceny sytuacji finansowej skarżącego. Po pierwsze kwota wskazana przez skarżącego w zażaleniu (1 496,28 zł), jest mniejsza od wcześniej powoływanej we wniosku (1 800,00), w związku z czym nie jest to kwota w oparciu o którą można by zweryfikować na korzyść skarżącego zasadność twierdzeń sądu I instancji w tym zakresie, gdyż per se wydatki mniejsze nie mogą zostać potraktowane jako większy uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny wobec tego co ustalił sąd I instancji przyjmując jako niezbędne wydatki kwotę 1 800,00 zł. Po drugie, to skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazując na ponoszone wydatki podał kwotę 1 800,00 zł, którą następnie sprostował. Sąd I instancji punktem odniesienia uczynił oświadczenie skarżącego. Z tego względu i mając na uwadze pozostałe ustalenia w tym zakresie, dokonana przez sąd I instancji ocena sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego, ze względu na treść art. 246 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jest prawidłowa. Prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, która jest realizacją zasady pomocniczości państwa we wszystkich tych sytuacjach, w których jednostka nie jest w stanie sobie poradzić ze swoimi sprawami, w sytuacjach odmiennych państwo nawet nie powinno ingerować w sprawy jednostki. Przede wszystkim, prowadzone przez skarżącego wraz z rodzicami gospodarstwo domowe osiąga stałe dochody w kwocie 3 339,39 zł (netto). Mając na uwadze kwotę przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w Polsce w sektorze przedsiębiorstw w sierpniu 2012 r., tj. 3 686,45 zł, (brutto), dochody gospodarstwa domowego skarżącego nie uprawniają do stwierdzenia, że skarżący znajduje się w sytuacji wyjątkowej i nie potrafi sobie poradzić ze swoimi sprawami. Skarżący zresztą prowadzi szereg postępowań sądowych, w oparciu o co można przyjąć, że swoje sprawy prowadzi i radzi sobie w dochodzeniu roszczeń, o czym może świadczy także fakt zasądzenia na jego rzecz kwoty 1 674 401,92 zł. Nie można zatem stwierdzić, że skarżący znajduje się w sytuacji wyjątkowej, że nie jest w stanie poradzić sobie ze swoimi sprawami (wynikającymi z życia codziennego). W gospodarstwie domowym skarżącego występują stałe miesięczne dochody i stałe miesięczne wydatki (koszty eksploatacyjne). Jest to sytuacja typowa, występująca w życiu codziennym wielu obywateli. Sytuacją nietypową byłaby na przykład taka, w której w gospodarstwie domowym skarżącego występowałyby znaczne miesięczne wydatki, przy czym nie chodzi tylko o te standardowe jak raty z tytułu zaciągniętych, niewielkich pożyczek i opłaty eksploatacyjne, ale np. wydatki na leki (lub inne niezbędne), a brakowałoby jakichkolwiek dochodów. Skarżący powoływał się w zażaleniu na fakt, że w niektórych, innych sprawach, prowadzonych przed sądem administracyjnym, został zwolniony od uiszczenia wpisu od skargi. Kwestia ta nie jest bez znaczenia w niniejszym postępowaniu. Świadczy ona bowiem o tym, że skarżący uzyskał już pomoc od państwa (w postaci zwolnienia od uiszczenia wpisu sądowego w innych sprawach). Pomoc ta nie może mieć jednak charakteru stałego i permanentnego, a jej udzielanie powinno następować przy zachowaniu dyrektyw wynikających z zasady proporcjonalności. Nawet w sytuacji, w której strona powołuje się na wcześniejsze postępowania, w których otrzymała prawo pomocy w zakresie częściowym, Sąd w konkretnym postępowaniu z wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinien mieć na uwadze przede wszystkim ustawowe przesłanki, których spełnienie może uprawnić do przyznania prawa pomocy – w praktyce będzie to przede wszystkim sytuacja w której skarżący wykaże, że nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów i jest zobowiązany do ponoszenia wydatków. Jeśli nawet skarżący wskazuje na inne postępowania w których otrzymał pomoc, to należy mieć na uwadze, że przyznawanie pomocy następuje przy zachowaniu proporcji. Stosowanie tych proporcji przez sądy uwidacznia się m.in. w pomocniczym odwoływaniu się do orzeczeń sądowych w ten sposób, że mając na względzie ocenę sytuacji skarżącego (przy pomocniczym uwzględnieniu nawet innych orzeczeń w których skarżącemu prawo pomocy przyznano), uwzględnia się proporcje, zadając sobie pytanie czy skarżący w świetle uzyskanej już pomocy od państwa i jego aktualnej sytuacji finansowej, zasługuje na jeszcze większą pomoc państwa. Proporcje te mogłyby zostać zaburzone, gdyby w sprawach skarżącego przyznawanie (lub odmawianie) prawa pomocy, miało charakter permanentny, stały, bez względu na jego aktualny stan rodzinny, majątek i dochody. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, skoro zażalenie nie zawierało usprawiedliwionych podstaw, na mocy art. 184 w związku z art. 197 §2 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.