II OZ 177/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bożena Popowska po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 28 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 392/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie legalności budowy postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 28 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 392/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie legalności budowy. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że E. S. wniósł o przyznanie prawa pomocy w wyżej określonym zakresie podając, że jest rolnikiem samotnie prowadzącym gospodarstwo rolne. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS został uznany za niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym (wada serca) i z tego powodu zmuszony jest do ograniczenia produkcji rolnej do najmniej pracochłonnych czynności, co oznacza spadek dochodów i wiąże się z koniecznością najmu pracowników. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 20 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m² z [...] r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem utrzymania jest renta w wysokości 360 zł miesięcznie oraz dochód z tytuły sprzedaży płodów rolnych – wnioskodawca jednorazowo sprzedał zboże za 1.600 zł. Przeciwko wnioskodawcy toczy się pięć postępowań egzekucyjnych, które skutkują zwiększeniem zadłużenia. Obecnie jest on zadłużony wobec: osób fizycznych, sądu rejonowego, [...] S.A. w Ł., Spółki Wodnej w K., zakładu energetycznego, Funduszu Gwarancyjnego, hurtowni nawozów, PZU S.A. na łączną kwotę ponad 13.000 zł. Posiada 8 sztuk bydła, w tym 4 krowy oraz dwa ciągniki rolnicze, maszyny do uprawy roli, przyczepę rolniczą z [...] r. i inne drobne maszyny. Wydatki miesięczne związane z utrzymaniem to około 1.100 zł, w tym: 160 zł – energia elektryczna, telefon – 150 – 200 zł, 650 zł – żywność, 30 zł - woda ; 36 zł - wywóz nieczystości, około 100 zł – lekarstwa, 150 zł – koszty przejazdów i korespondencji. Wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to głównie zakup oleju napędowego. W ostatnim okresie 3 miesięcy wyniosły ok. 2.200 zł, ponadto remonty maszyn rolniczych – 500 zł, usługi – 1000 zł. W ostatnich trzech miesiącach wnioskodawca nie sprzedawał płodów rolnych. Do akt sprawy skarżący dołączył: zaświadczenie lekarskie (k. 85); wezwania z dnia 30 października 2012 r. dotyczące pokrycia nieuiszczonych kosztów postępowania sądowego i grzywny w łącznej kwocie 2.418,60 zł (k. 86 - 87); postanowienia ustalające koszty egzekucyjne (k. 88 – 90); faktury na zakup oleju napędowego (k. 92 - 93); decyzję w sprawie zmiany wysokości łącznego zobowiązania pieniężnego na kwotę 8 zł, wyciąg z rachunku bankowego za okres 18.09.2012 – 12.12.2012r., dowody uiszczenia opłat za energię elektryczną (k. 97), zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego na kwotę 1.006 zł (k. 98). W oparciu o powyższe okoliczności referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podano, że u podstaw negatywnego rozstrzygnięcia wniosku leży okoliczność, iż E. S. dysponuje znacznym majątkiem. Posiadany areał użytków rolnych, maszyny rolnicze niezbędne do produkcji rolnej, inwentarz żywy świadczą o dużych możliwościach zarobkowych wnioskodawcy. Ponadto, zdaniem referendarza, w sprawie niniejszej należało mieć na uwadze również to, że treść złożonego przez E.S. oświadczenia dotyczącego sytuacji majątkowej budzi uzasadnione wątpliwości, co do jego zgodności ze stanem rzeczywistym. Przede wszystkim świadczy o tym brak możliwości określenia faktycznych źródeł dochodu wnioskodawcy, poza rentą w wysokości 360 zł i zwrotem podatku akcyzowego w wysokości 554,11 zł, który stanowi przychód incydentalny. E. S. oświadczył bowiem, iż w okresie ostatnich 3 miesięcy nie osiągnął dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie sprzedawał żadnych płodów rolnych. Deklarowane wydatki miesięczne związane z utrzymaniem własnym wynoszą około 1.276 – 1.326 zł zł. Ponadto, wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to kwota około 3.700 zł (za okres trzech ostatnich miesięcy). Wykazane wydatki wnioskodawcy znacznie przekraczają osiągany przez niego dochód miesięczny. E.S. nie wykazał natomiast skąd uzyskuje środki finansowe na ich pokrycie. Wnioskodawca nie posiada również zgromadzonych oszczędności, z których mógłby pokryć wykazane wydatki. Od powyższego postanowienia wnioskodawca wywiódł sprzeciw i wskazał, że referendarz pominął, iż znajduje się on w niezwykle trudnej sytuacji finansowej. Jest osobą samotną i chorą. Z powodu choroby jest czasowo, całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym (dowód: decyzja KRUS z dnia [...] marca 2012 r. w sprawy), co utrudnia osiągnięcie dochodów z pracy na gospodarstwie. Wskazał, że referendarz nieprawidłowo zrozumiał koszty prowadzenia gospodarstwa rolnego na kwotę 3.700 zł w okresie ostatnich 3 miesięcy. Z tej kwoty zapłacił on tylko 2.200 zł za olej napędowy, natomiast za usługi i remont maszyny rolniczej do dnia dzisiejszego nie zapłacił. Ponadto zalega z opłatą za energię elektryczną i wodę. Wskazał też na to, że uczestniczy w procesach sądowych, które paraliżują jego życie i funkcjonowanie gospodarstwa od 2007 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmawiając skarżącemu, w rezultacie rozpoznania sprzeciwu, przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata wskazał, że skarżący w niniejszej sprawie składał już wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Jednak referendarz sądowy postanowieniem z dnia 11 lipca 2012 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Po rozpoznaniu sprzeciwu również Sąd odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych – postanowienie z 23 sierpnia 2012 r. NSA postanowieniem z dnia 18 października 2012 r. oddalił zażalenie od tego postanowienia. W ocenie Sądu I instancji skarżący w aktualnie złożonym wniosku nie wykazał w sposób rzetelny, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Sąd wskazał, że informacje w nim zawarte oraz przedłożone dokumenty są w znacznym stopniu zbieżne z tymi przedstawionymi w uprzednim wniosku. Sąd podał, że istotnie z analizy tych danych wyłania się obraz trudnej sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego: jest on osobą chorą, samotną, zadłużoną, bez oszczędności, z jedynym udokumentowanym źródłem dochodu w postaci renty w wysokości 360 zł. Niemniej jednak takie okoliczności jak to, że deklarowane wydatki znacznie przekraczają osiągany dochód miesięczny (wydatki związane z utrzymaniem własnym wynoszą około 1.100 zł., wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to kwota około 2.200 zł - za okres ostatnich 3 miesięcy) pozwalają stwierdzić, że skarżący w złożonym oświadczeniu nadal przedstawia jedynie okoliczności mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, co w konkluzji prowadzi do wniosku, że dysponuje on nieujawnionymi środkami finansowymi, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej. W zażaleniu na powyższe postanowienie E.S. zarzucił Sądowi I instancji brak bezstronności przy rozpoznawaniu wniosku. Ponadto zarzucił błędną interpretację oświadczeń wnioskodawcy, w tym jego miesięcznych wydatków. Skarżący wskazał, iż Sąd pominął również wpływ zobowiązań finansowych skarżącego na jego życie. Przywołał również argumenty zawarte w sprzeciwie. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia bądź jego zmianę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przesłanki regulujące przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej zawarte są w art. 246 §1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym Sąd przyznaje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu wynika obowiązek wykazania przez stronę, że jej sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zatem strona ta powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności jej wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 23.04.2009 r., sygn. akt I FZ 71/09). Prawo pomocy jest szczególną formą pomocy państwa przyznawanej osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej uniemożliwiającej lub ograniczającej dostęp do sądu. Ubiegający się o taką pomoc winien najpierw poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, a dopiero wówczas – gdy tak zgromadzone środki okażą się niewystarczające – może skutecznie złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy. Przepis art. 252 § 1 i 2 p.p.s.a. nakazuje złożyć przedmiotowy wniosek na urzędowym formularzu, w treści którego strona winna wskazać wszelkie dane o stanie majątkowym i dochodach, a w przypadku osoby fizycznej - także dane o stanie rodzinnym i oświadczenie o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku z adwokatem, radcą prawnym i innymi podmiotami wskazanymi w treści tego przepisu. W ocenie NSA Sąd I instancji zasadnie powziął zastrzeżenia co do wiarygodności przedstawionej przez skarżącego charakterystyki sytuacji materialnej. Wskazać należy, że jedynym dochodem jaki dokumentuje skarżący jest renta w wysokości 360 zł. Wbrew zawartym w zażaleniu twierdzeniom, trafnie Sąd I instancji stwierdził, że wydatki związane z własnym utrzymaniem skarżący określa na kwotę ok. 1100 zł, zaś wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego na kwotę ok. 2200 zł za okres trzech ostatnich miesięcy (k. – 84). Z powyższego zestawienia wynika zatem wyraźna dysproporcja pozycji wydatków i dochodów i nie została ona w sposób przekonujący wyjaśniona. Skarżący nie wykazał źródeł dochodu, z których wydatki te pokrywa. Zauważyć również należy, że regulowanie gotówką kilkutysięcznych kwot za nawozy mineralne i olej napędowy świadczy o posiadaniu przez skarżącego środków finansowych na ich pokrycie, których źródeł nie ujawnił. Dodatkowo wskazać należy, że fakt prowadzenia w stosunku do skarżącego postępowań egzekucyjnych świadczy jedynie o braku regulowania w dobrowolny sposób ciążących na nim zobowiązań, a nie o niewypłacalności skarżącego. Sąd pierwszej instancji prawidłowo zatem stwierdził, że na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie nie jest możliwe dokładne scharakteryzowanie aktualnej sytuacji materialnej skarżącego w sposób uzasadniający przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym i zasadnie zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 stycznia 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zażalenie oddalił.