II OZ 981/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 27 września 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 237/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi E.S. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 27 września 2012 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Bk 237/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił skarżącemu E.S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych, albowiem z dokumentów nie wynika, że nie posiada płynności finansowej, nie dysponuje środkami na koncie bankowym czy zalega z zapłatą za zakupione towary lub usługi. Nadto Sąd wskazał, że skarżący zadeklarował miesięczne wydatki na utrzymanie siebie w wysokości około 1.050 zł oraz wydatki na prowadzenie gospodarstwa rolnego w wysokości ok. 14.550 zł (zakup nawozów mineralnych - ok. 9.000 zł, oleju napędowego – ok. 3.000 zł, nasion - 600 zł, opon do ciągnika - 300 zł, środków ochrony roślin - 450 zł oraz usługi – 1.200 zł.). Obecnie otrzymuje rentę w wysokości 360 zł miesięcznie. Oświadczył również, że w okresie trzech ostatnich miesięcy sprzedał jedynie zboże na kwotę 1.600 zł, ale do dnia dzisiejszego nie otrzymał zapłaty. W roku 2012 nie otrzymał jeszcze dopłat z Unii Europejskiej. Ponadto Sąd ustalił, że w skład majątku wnioskodawcy wchodzi: nieruchomość rolna o powierzchni 20,76 ha, 3,04 ha lasu, dom o powierzchni 60 m² (wymagający remontu), 8 sztuk bydła, 2 ciągniki oraz inne podstawowe maszyny rolnicze. Skarżący jest zadłużony na łączną kwotę około 3.000 zł, co wynika z dołączonych do akt dokumentów (w tym zadłużenie komornicze). Mając na uwadze powyższe, zdaniem Sądu, na podstawie przedstawionych dokumentów nie jest możliwe dokładne zbadanie aktualnej sytuacji materialnej skarżącego w sposób uzasadniający przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. W ocenie Sądu treść złożonego przez skarżącego oświadczenia dotyczącego sytuacji majątkowej budzi uzasadnione wątpliwości, co do jego zgodności ze stanem rzeczywistym, z uwagi na brak możliwości oceny rzeczywistych dochodów skarżącego. Sąd zauważył, że odnośnie wydatków skarżący w większości przedstawił dokumenty potwierdzające zadłużenie komornicze i za energię elektryczną na kwotę około 3.000 zł oraz fakturę potwierdzającą zapłatę za nawozy na kwotę 4.324,50 zł. Jeżeli chodzi o dochody to dostarczył jedynie kserokopię decyzji KRUS w sprawie renty oraz kserokopię pierwszej strony decyzji Dyrektora Podlaskiego Oddziału ARiMR w L. z dnia [...] maja 2012 r. uchylającej decyzję z dnia [...] lutego 2012 r. w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2011. Stąd uzasadniony jest wniosek, że przedstawia on jedynie fakty ujawniające liczne rozchody, nie ujawnia zaś tych, które mogłyby pokazać stan jego majątku. Sąd wskazał także, że z uwagi na braki w wykazaniu rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego trudno jest ocenić, jaki wpływ na powyższe ma stan jego zdrowia oraz fakt, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo rolne. Zatem niemożność rzetelnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego doprowadziła do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zażalenie na powyższe postanowienie wywiódł skarżący, podnosząc, że nie zgadza się z nim. Jednocześnie zakwestionowanemu postanowieniu zarzucono: 1/ naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przez faktyczną odmowę dostępu do sądu administracyjnego, gdyż w tej chwili skarżący nie posiada środków na wniesienie opłaty, a to spowoduje odrzucenie skargi, 2/ art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przez zamknięcie skarżącemu drogi do rozpatrzenia jego sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd, co w państwie prawa musi podlegać negatywnej ocenie, 3/ brak bezstronności i obiektywizmu w ocenie możliwości ponoszenia kosztów sądowych i wynagrodzenia adwokatów jakie wynikają z przedłożonych oświadczeń i dokumentów, 4/ zupełny brak znajomości możliwości prawidłowego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę samotną, do tego uznaną za niezdolną do pracy w tym gospodarstwie, 5/ bezpodstawne stwierdzenie, że na podstawie zgromadzonych dokumentów nie jest możliwe dokładne ustalenie aktualnej sytuacji materialnej strony w sytuacji, gdy wnioskodawca przedłożył wszystkie dokumenty jakie posiadał w dniu składania wniosku, które następnie uzupełnił. Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym wg uznania Sądu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu skarżący wskazał na okoliczności świadczące o jego złej sytuacji zdrowotnej i materialnej. Zwrócił w szczególności uwagę na to, że jest osobą samotną, oraz iż do kwietnia 2013 r. jest uznany za osobę niezdolną do pracy w gospodarstwie, co wiąże się z koniecznością najęcia pracowników do prac w gospodarstwie. Nadto wskazał na wielość spraw sądowych toczących się z jego udziałem oraz na swoje zadłużenie w łącznej wysokości około 13.000 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Z powyższych przepisów wynika, że jedynym kryterium zwolnienia strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, niezależnie od tego czy w całości, czy w części, jest jej sytuacja majątkowa, która obiektywnie nie pozwala stronie odpowiednio na ich jakiekolwiek, bądź pełne poniesienie, bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Zaś zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy winna być rozpatrywana z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej strony jej możliwości finansowych. Jednolicie w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek (por. np. postanowienia NSA: z dnia 31.12.2004r., sygn. akt GZ 146/04, z dn. 18.02.2005 r., sygn. akt OZ 1510/04 czy z dnia 30.07.2009 r., sygn. akt I FZ 171/09). W niniejszej sprawie należy podzielić pogląd Sądu Wojewódzkiego, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania. Rację ma bowiem Sąd I instancji, że skarżący informując Sąd o swojej sytuacji majątkowej skupia się jedynie na wykazaniu swoich wysokich wydatków i niskich dochodów w postaci renty, gdy tymczasem z akt sprawy wynika, że musi on dysponować jeszcze innymi źródłami dochodu, których nie ujawnia, bo w przeciwnym razie nie byłby w stanie pokrywać tych wysokich wydatków, które deklaruje. Zaś brak pełnego przedstawienia sytuacji majątkowej skarżącego uniemożliwia jej rzetelna ocenę i tym samym skutkuje odmową przyznania prawa pomocy. Jak wynika z akt sprawy, a co wskazał Sąd I instancji, skarżący zadeklarował, że koszt jego miesięcznego utrzymania wynosi około 1.050 zł (żywność, telefon, energia elektryczna, woda), zaś koszt prowadzenia gospodarstwa rolnego to wydatek na poziomie 14.550 zł (koszt nawozów – ok. 9.000 zł, nasion – 600 zł, opon do ciągnika - 300 zł, środków ochrony roślin - 450 zł, usługi - 1.200 zł, oleju napędowego – 3.000 zł). Zaś aktualne zadłużenie, wg złożonych do akt sprawy dokumentów wynosi 1.530,31 zł, bowiem z części z nich wynika, że zadłużenie którego dotyczą zostało już spłacone, a postępowania komornicze zakończone (postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z., z których wynika, że postępowania zostały już zakończone – k. 90, 90v, 91, 115), bądź umorzone (k. 114, 116). Nadto z akt sprawy wynika, że wysokie zobowiązania skarżący pokrywa gotówką – faktura VAT z dn. 12.06.2012r. na kwotę 4.324,50 zł zapłacona gotówką (k. 95), faktura VAT z dn. 17.04.2012 r. na kwotę 4.598,00 zł także zapłacona gotówka (k. 94). W związku z powyższym, w świetle zasad doświadczenia życiowego, nie można przyjąć, że w ciągu ostatnich trzech miesięcy przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący dysponował jedynie środkami pochodzącymi z przyznanego mu świadczenia rentowego. Nadto, wbrew twierdzeniom skarżącego, z lektury uzasadnienia zakwestionowanego postanowienia wynika, że Sąd I instancji wziął pod uwagę fakt samodzielnego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącego oraz orzeczoną w stosunku do niego okresową niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, jednakże brak pełnego przedstawienia sytuacji majątkowej skarżącego skutkuje niemożnością oceny, jaki powyższe fakty mają wpływ na jego możliwości finansowe. Zwrócić bowiem należy uwagę, że skarżący nie zaniechał prowadzenia tego gospodarstwa, a jedynie – jak podał – zachodzi konieczność najmu pracowników. Brak jest jednakże wskazania na jakim poziomie kształtuje się koszt ich najmu. Ponadto, co również wynika z akt sprawy, skarżący część gruntów oddał w użytkowanie, jednakże pominął kwestię ewentualnego osiągania z tego tytułu dochodu. Jest również uprawniony do pobierania dopłat w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, o czym również milczy, podnosząc jedynie, że decyzja w tym przedmiocie została, po rozpoznaniu jego odwołania, w dniu [...] maja 2012 r. uchylona. Z akt sprawy nie wynika również, by skarżący zlikwidował swój rachunek bankowy, jednakże do złożonego wniosku wyciąg z niego nie został załączony. Odnosząc się zaś do zarzutów zażalenia podnieść należy, że odmowa udzielenia prawa pomocy z tego powodu, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie stanowi o naruszeniu zasady prawa do sądu, wynikającej z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią jakichkolwiek kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu (tak: NSA w postanowieniu z dn. 26.01.2012 r., sygn. akt I FZ 577/11, LEX nr 1113147). W niniejszej sprawie, kwestii tej, z uwagi na brak pełnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącego, nie sposób uczynić. A zatem nie można stwierdzić, że na tym etapie postępowania, nieprzyznanie skarżącemu prawa pomocy będzie stanowić przeszkodę, której nie ze swojej winy nie będzie mógł pokonać. W tej sytuacji również art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie został naruszony. Z powyższych względów, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny wniesione zażalenie oddalił.