I OZ 807/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska po rozpoznaniu w dniu 25 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 13 września 2012 r. sygn. akt II SAB/Bk 45/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia O. na bezczynność Burmistrza S. w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia: oddalić zażalenie Stowarzyszenie O. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Stowarzyszenie wskazało, że działa w formie stowarzyszenia zwykłego, a celem jego działalności jest dobro państwa i obywateli, tj. godne reprezentowanie społeczeństwa w organach administracji publicznej, organach dochodzeniowych, sądowych i mediach. Nie posiada żadnego majątku, środków trwałych czy też środków finansowych na rachunku bankowym. Pełnomocnik skarżącego Stowarzyszenia podniósł, iż stowarzyszenie posiada kilka razy więcej niż 3 członków. Zaakcentował także, iż stowarzyszenie zwykłe nie musi zbierać składek członkowskich i dlatego nie ma żadnych dochodów, ani żadnego majątku. Do akt sprawy dołączono kserokopie: zaświadczenia o wpisie do ewidencji oraz statutu stowarzyszenia. Referendarz sądowy WSA w Białymstoku postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2012 r. odmówił przyznania prawa pomocy Stowarzyszeniu we wnioskowany zakresie. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw w/w postanowienia z dnia 2 sierpnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 13 września 2012 r., na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270)- dalej p.p.s.a., odmówiło Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że Stowarzyszenie O. jest stowarzyszeniem zwykłym. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm.) jest to uproszczona forma stowarzyszenia nieposiadająca osobowości prawnej. Ustawowe ograniczenia działalności stowarzyszeń zwykłych wynikające z treści art. 42 ustawy są daleko posunięte dlatego też praktycznie z formy tej korzystają stowarzyszenia o zasięgu lokalnym i służące zaspokajaniu osobistych potrzeb swoich członków, bez aspiracji do realizacji szerszych interesów społecznych. W związku z tym stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich – 42 ust. 2 ustawy. Środkami działania w przypadku takiego stowarzyszenia są składki członkowskie, które uznać należy za majątek stowarzyszenia (Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. PS 2003, nr 7-8, s.7; postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r., I OZ 519/09, Lex nr 574295). Przy czym stwierdzić należy, że regulamin stowarzyszenia zwykłego może nie przewidywać obowiązku składek członkowskich. Celem działalności wnioskującego Stowarzyszenia jest dobro państwa i obywateli tj. godne reprezentowanie społeczeństwa w organach administracji publicznej, organach dochodzeniowych, sądowych i mediach. Taki cel działania Stowarzyszenia bez wątpienia daleko wykracza poza cel zaspokajania osobistych potrzeb swoich członków i bez wątpienia wskazuje o aspiracji jego członków do realizacji szerszych interesów społecznych. Przy tak określonym celu Stowarzyszenia członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. Jednocześnie jednak wybierając formę stowarzyszenia zwykłego nie nałożono na członków obowiązku uiszczania składek członkowskich, które przy takiej formie działania są jedynym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. Istotnie nie ma obowiązku uiszczania składek członkowskich. Ale jeżeli stowarzyszenie z jednej strony stawia sobie za cel realizacje interesów społecznych z drugiej możliwości finansowe członków stowarzyszenia uniemożliwiają uiszczanie składek, to w takiej sytuacji należałoby rozważyć zmianę formy działania czy tez zwiększenie liczy członków. Pozbawienie stowarzyszenia składek członkowskich prowadzi do uniemożliwienia realizacji jego zadań, które nie mogą być finansowane przez Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyło Stowarzyszenie O. wnosząc o jego uchylenie w całości i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu zażalenia skarżące Stowarzyszenie podniosło argumenty odnoszące się do Sędziego Sprawozdawcy wydającego zaskarżone postanowienie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na jakiekolwiek koszty postępowania. Zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (porównaj: J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, wyd. LexisNexis, str. 568, jak też postanowienia NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09, LEX nr 557480 czy z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09, LEX nr 537851). Nadto podnieść należy, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 114/12, LEX nr 1120726). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest prawidłowe. Rację ma bowiem Sąd I instancji, że brak stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia, zwłaszcza, że można przyjąć, iż sama strona pozbawia się możliwości pozyskania środków finansowych nie podejmując żadnych kroków w celu ich zapewnienia na pokrycie ewentualnych kosztów związanych z prowadzoną działalnością. Dopiero bowiem, gdyby kroki te okazały się niewystarczające, Stowarzyszenie mogłoby skutecznie ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub części. Okoliczności tej skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, choćby poprzez uwidocznienie, że otrzymywane składki są niewystarczające, a podejmowane działania w celu pozyskania dodatkowych środków, na przykład poprzez próbę zwiększenia liczby członków, nie przyniosły rezultatu. Odnosząc się do argumentacji zawartej w zażaleniu Stowarzyszenia, należy podkreślić, że mogą one uzasadniać jedynie wniosek o wyłączenie sędziego, natomiast nie odnoszą się do kwestii przyznania prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, że wobec niespełnienia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. brak było podstaw do przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dlatego też, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.