II GZ 312/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Sieńczyło – Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 14 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "[...]" Spółki z o.o. w Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 3 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Go 417/12 w zakresie odmowy przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "[...]" Spółki z o.o. w Z. na decyzję Zarządu Województwa L. z dnia [...] marca 2012 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu części dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać skarżącej spółce prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie przekraczającej 5.000 (pięć tysięcy) złotych; 3. w pozostałej części zażalenie oddalić. NSA/post. 1 – postanowienie "ogólne" Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Go 417/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił "[...]" Spółce z o.o. w Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "[...]" Spółki z o.o. w Z. na decyzję Zarządu Województwa L. z dnia [...] marca 2012 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu części dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej. Postanowienie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy. [...] Spółka z o.o. w Z., zwana dalej skarżącą lub spółką, wniosła skargę na ww. decyzję Zarządu Województwa L. Wraz ze skargą spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając wniosek skarżąca podała, że obecnie nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych, jej konto bankowe jest zajęte przez komorników w związku z udzielonym kredytem bankowym, nadto spółka znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji finansowej. W bilansie sporządzonym na dzień 31 grudnia 2011 r. wykazała stratę w wysokości [...] zł, środki finansowe na rachunku bankowym w wysokości [...] zł mogą być przeznaczane tylko na wypłacanie wynagrodzeń dla pracowników, jest ono zablokowane przez bank. Ponadto na innym rachunku bankowym skarżąca posiada środki w wysokości [...] zł. Spółka nie posiada innych rachunków bankowych oraz innych niż ujawnione środków finansowych. Dodatkowo ma wiele zobowiązań, które musi spłacać, a w związku z którymi zostały podjęte czynności egzekucyjne. Powyższe okoliczności powodują, że sytuacja finansowa skarżącej jest bardzo zła, co nie pozwala jej na ponoszenie kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy uznając, iż wniosek nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego skarżąca wniosła sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2012 r. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Jak wskazał Sąd I instancji, pomimo deklarowanej złej sytuacji finansowej, na jaką wskazuje skarżąca, nadal funkcjonuje ona w obrocie prowadząc zakrojoną na szeroką skalę działalność gospodarczą, finansuje koszty prowadzenia tej działalności oraz dysponuje środkami trwałymi wartości [...] zł. Według Sądu zanotowana przez spółkę strata finansowa nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty możliwości płatniczych, a co za tym idzie, nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie Sądu I instancji skarżąca nie wykazała, że podjęła wszelkie niezbędne działania celem zdobycia funduszy na pokrycie w niniejszej sprawie kosztów sądowych, nie wykazała również w wiarygodny sposób, iż podjęła działania o uzyskanie dopłat od wspólników spółki na ten cel. Spółka w zażaleniu na powyższe postanowienie wniosła o jego uchylenie i przyznanie jej prawa pomocy w postaci zwolnienia w całości od kosztów sądowych. Ewentualnie, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r. poz. 270), dalej powoływanej jako p.p.s.a. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu spółka zarzuciła: 1. obrazę prawa procesowego, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, w podanych i udokumentowanych przez skarżącą okolicznościach faktycznych, że w przedmiotowej sprawie po stronie spółki nie zachodzi przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, podczas gdy dokładna analiza przedłożonych przez skarżącą dokumentów wskazuje, iż nie jest ona w stanie pokryć kosztów postępowania w niniejszej sprawie, w tym wpisu sądowego od skargi; 2. obrazę prawa materialnego, tj. art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w drodze ich niezastosowania i w efekcie przyjęcie, iż warunkiem udzielenia ochrony prawnej w postępowaniu sądowym jest finansowe przygotowanie przez stronę na koszty procesu, pomimo, że żaden przepis prawa nie statuuje dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą takiej powinności, a nadto przyjęcie, iż udzielenie prawa pomocy służyć ma jedynie najuboższym. Jak wskazała skarżąca, jej środki finansowe znajdujące się na rachunku bankowym w [...] są zablokowane przez komornika w ramach egzekucji sądowej. Zgodnie natomiast z art. 890 k.p.c. środki takie mogą być jedynie uruchomione na wypłacanie wynagrodzeń dla pracowników spółki, a w związku z tym skarżąca nie może przeznaczyć ich na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Ponadto, spółka posiada jeszcze jedno konto w banku [...], na którym na dzień 31 marca 2012 r. posiadała środki w wysokości [...] zł. Co więcej, saldo na przedmiotowym rachunku (na dzień 5 lipca 2012 r.) wynosiło tylko [...] zł - co również nie pozwala skarżącej na pokrycie kosztów wpisu sądowego. Ponadto na majątku skarżącej zostały dokonane zajęcia egzekucyjne przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Z. (na kwotę łączną [...] zł) oraz Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. (na kwotę łączną [...] zł). W stosunku do spółki podjęte zostały również czynności egzekucyjne przez komorników sądowych - łączna kwota dochodzonych od skarżącej w egzekucji należności głównych to [...] zł. Nadto, w dniu 22 marca 2012 r. przeciwko spółce wydany został nakaz zapłaty kwoty [...] zł. W ocenie skarżącej fakt, iż prowadzi ona nadal działalność gospodarczą nie znaczy jeszcze, że działalność ta przynosi zyski, które spółka może zagospodarować na dowolny cel. Poza tym obrót osiągnięty przez spółkę w żaden sposób nie świadczy o osiąganym przez nią zysku - a to przecież z osiąganego zysku spółka jest w stanie pokrywać swoje zobowiązania, jak również zysk ten może być przeznaczany przez spółkę na różne cele, w tym na pokrycie kosztów wpisu sądowego. Zdaniem skarżącej dokumenty przedstawione przez nią przy składaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również dokumenty przedłożone celem uzupełnienia tegoż wniosku, a także dokumenty przedstawione w załączeniu do sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego WSA - uzasadniają twierdzenie skarżącej, iż nie posiada ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, spełniona została zatem przesłanka określona przepisem art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 2 p.p.s.a. wynika natomiast, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek. Należy podkreślić, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Ponadto, zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem, z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony – jej możliwości finansowe. W odniesieniu do drugiego ze wskazanych aspektów rozpatrywania takiego wniosku istotne jest nie tylko to, jakie w danym momencie są realne możliwości finansowe strony, ale również przyczyny takiego stanu rzeczy (por. H. Knysiak-Molczyk w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz pod red. T. Wosia, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2009, s. 869). Stosownie do art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, sąd może przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym bądź częściowym, jeżeli ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Oceniając zasadność zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę z jednej strony szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącej, na które zwrócił uwagę Sąd I instancji, ale z drugiej strony istotną okoliczność, tj. fakt wysokości straty bilansowej za 2011 r., sytuację na kontach skarżącej prowadzonych w banku [...] i [...], zajęć oraz postępowań egzekucyjnych prowadzonych w stosunku do skarżącej, a także to, że przy uwzględnieniu stanowiska zawartego w zaskarżonym postanowieniu spółka byłaby zobowiązana uiścić wpis sądowy w wysokości ponad 29.000 zł. W tym stanie rzeczy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżąca wykazała brak dostatecznych środków na pokrycie w całości kosztów postępowania sądowego. Ponieważ jednak są to koszty jednostkowe, gdyż skarżąca nie wskazywała, aby składała do sądu administracyjnego skargi w innych, analogicznych sprawach, kondycja finansowa ogólna spółki, na którą wskazywał Sąd I instancji pozwalała uznać, że jest ona w stanie ponieść koszty postępowania sądowego w rozmiarze 5.000 zł tytułem wpisu sądowego. Skarżąca nie wykazała bowiem braku jakichkolwiek środków w tym względzie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie i przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 5.000 zł, uznając, że w pozostałym zakresie wniosek strony jak i zarzuty zażalenia nie zasługują na uwzględnienie.