II GZ 189/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 22 lutego 2013 r. sygn. akt I SA/Kr 780/12 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie drugim, to jest w części oddalającej wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata, 2. przyznać Z. B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 22 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Kr 780/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek Z. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu oraz umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (omyłkowo oznaczonego jako Dyrektor Izby Skarbowej w [...]) z dnia [...] marca 2012 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy Z. B. wyjaśnił, iż zamierza złożyć skargę kasacyjną od wydanego w niniejszej sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 sierpnia 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 780/12, lecz nie stać go na pełnomocnika procesowego, gdyż wynagrodzenie, które musiałby mu zapłacić, wynoszące ok. 2000 zł, przekracza jego możliwości finansowe. Wnioskodawca podał, że utrzymuje się z prac dorywczych, a jego miesięczny dochód oscyluje w granicach 800 - 1200 zł. Miesięczne wydatki wnioskodawcy wynoszą natomiast ok. 2000 zł i obejmują koszty czynszu i energii, wydatki na żywność, wydatki na telefon i Internet, opłaty za gaz. Skarżący wskazał, że spłaca również raty pożyczki zaciągniętej w firmie "[...]". W toku postępowania wnioskodawca wyjaśnił ponadto, że nie ma nic nielogicznego w wydatkach przewyższających dochody, bowiem jest to możliwe dzięki zaciąganym pożyczkom, a w dodatku podane kwoty są orientacyjne z marginesem błędu 300 zł. Stwierdził, że nie był w stanie podać dokładniejszego bilansu, gdyż nie prowadzi żadnego rodzaju ksiąg rachunkowych. Poza tym niedostatki w dochodach powodują, że zalega on z opłatami za czynsz, gaz i telefon, a także ze spłatą pożyczki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych był bezprzedmiotowy, gdyż korzysta on z ustawowego zwolnienia przewidzianego w art. 239 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") i wobec tego postępowanie w tym zakresie podlegało umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Natomiast odnośnie do wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawca nie wykazał (co wiąże się z należytym udokumentowaniem, graniczącym z udowodnieniem), iż nie jest w stanie ponieść kosztów zastępstwa procesowego (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). W ocenie Sądu, skarżący zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i w sprzeciwie ograniczył się do podania ogólnej kwoty wydatków i dochodów, do tego z marginesem błędu wynoszącym 300 zł. Na poparcie twierdzenia, że koszty utrzymania wynoszą ok. 2000 zł miesięcznie skarżący przedstawił wyłącznie trzymięsięczny rachunek za gaz (145 zł), rachunki za usługi telekomunikacyjne (ok. 120 zł), kilka paragonów ze sklepu spożywczego oraz rachunek za najem i sprzątanie (900 zł). Sąd stwierdził, że kwoty wynikające z powyższych rachunków dokumentują ponoszone wydatki w zakresie niewiele przekraczającym połowę zadeklarowanych sum. Z przedłożonego wyciągu z konta wynika, że w ciągu 3 miesięcy wnioskodawca otrzymał wpłaty w wysokości ok. 1000 zł, a ponadto zaciągnął dwie pożyczki na kwotę 300,00 zł - co zdaniem Sądu pierwszej instancji oznacza, iż wnioskodawca rzeczywiście może utrzymywać się z prac dorywczych, a wynagrodzenie otrzymuje w gotówce. Jednakże bierna postawa skarżącego i jego opieszałość w przedstawieniu dowodów ilustrujących jego sytuację finansową, a także duża dysproporcja pomiędzy wydatkami i zadeklarowanymi dochodami, które pokrywają koszty utrzymania tylko w połowie, nasuwały wątpliwości Sądu pierwszej instancji co do twierdzeń wnioskodawcy. W ocenie tego Sądu, podana przez wnioskodawcę struktura wydatków i dochodów nie tworzy spójnego obrazu, a twierdzenia skarżącego pozostały w dużej mierze gołosłowne. Wobec tego Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawca nie zdołał przekonać Sądu, że nie jest w stanie ponieść kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej, które jak sam podał wynoszą 2000 zł. Skutkowało to oddaleniem jego wniosku - w części dotyczącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Z. B. złożył zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji – w części dotyczącej odmowy ustanowienia adwokata z urzędu. Stwierdził, że załączył do wniosku wszelkie wymagane przez Sąd zaświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, a także paragony i rachunki dokumentujące ponoszone przez niego wydatki. Sąd pierwszej instancji ograniczył się do ogólnikowych stwierdzeń, jakoby stwierdzenia skarżącego były gołosłowne – mimo że wnioskodawca dostarczył uprzednio pełen zestaw wymaganych przez Sąd dokumentów i zaświadczeń. Jednocześnie Sąd nie określił, czego jeszcze oczekiwałby od strony - jakich konkretnie dokumentów bądź zaświadczeń - aby uznać ten temat za wyczerpująco przedstawiony. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, bowiem dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji materialnej skarżącego w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy była nieprawidłowa. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych lub ustanowienia adwokata ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na ustanowieniu adwokata z urzędu było uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że wnioskodawca nie udokumentował w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść kosztów zastępstwa procesowego. Sąd uznał ponadto, że oświadczenia skarżącego odnośnie do osiąganych dochodów i ponoszonych wydatków są gołosłowne, bowiem struktura tychże wydatków i dochodów nie tworzy spójnego obrazu, zaś skarżący nie dostarczył wyczerpujących informacji i dokumentów pozwalających na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Dokonując wspomnianej oceny, Sąd pierwszej instancji stwierdził jednocześnie, że nie neguje, iż sytuacja finansowa wnioskodawcy jest trudna oraz że skarżący rzeczywiście może utrzymywać się z prac dorywczych, a wynagrodzenie otrzymuje w gotówce. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wystąpienia w przypadku skarżącego przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym była nieprawidłowa. Wbrew stanowisku zaprezentowanemu w zaskarżonym postanowieniu, twierdzenia skarżącego nie były gołosłowne, lecz znajdowały odzwierciedlenie w złożonych w toku postępowania oświadczeniach i dokumentach, w tym nadesłanych na wezwanie z dnia 28 listopada 2012 r. wystosowane w trybie art. 255 p.p.s.a. Tak zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy pod kątem spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W tej sytuacji brak dokonania przez Sąd pierwszej instancji rzetelnej oceny złożonego przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy naruszał art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może być pochopna, gdyż jej rezultat może mieć wpływ na zagwarantowanie stronie prawa do sądu i realizację zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego (skarżący wnosił o ustanowienie adwokata po zapadnięciu wyroku oddalającego jego skargę, a zatem na takim etapie postępowania, w którym zastępstwo profesjonalnego pełnomocnika jest niezbędne z uwagi na wynikający z art. 175 § 1 p.p.s.a. przymus radcowsko-adwokacki w zakresie sporządzenia skargi kasacyjnej). Powyższa wadliwa ocena sytuacji majątkowej skarżącego uzasadniała uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji. Jednocześnie, mając na uwadze względy ekonomiki procesowej oraz fakt, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty i oświadczenia są wystarczające do oceny sytuacji materialnej Z. B., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił rozpoznać wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Z informacji i oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w nadesłanych przez skarżącego pismach wynika, że prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro. Wnioskodawca oświadczył, że dochód miesięczny brutto wynosi 800-1200 zł i jest osiągany z prac dorywczych (drobne prace serwisowe lub gotówkowa sprzedaż komponentów zakupionych na serwisach aukcyjnych). Stwierdził również, że cierpi na poważny ubytek słuchu, co także utrudnia mu znalezienie pracy oraz że jego sytuacja majątkowa jest bardzo trudna i musi spłacać pożyczkę w firmie [...]. Wskazał, że jego miesięczne wydatki (czynsz i energia, żywność, telefon i Internet, gaz) wynoszą ok. 2000 zł. Oświadczył również, że nie składał zeznania podatkowego za 2011 r. z uwagi na szczupłość dochodów. Wskazane wyżej oświadczenia skarżący udokumentował: paragonami fiskalnym za najem i sprzątanie (w sumie 900 zł), dowodem uiszczenia w sierpniu 2012 r. rachunku na rzecz operatora telekomunikacyjnego (59,80 zł), pięcioma paragonami fiskalnymi z listopada 2012 r. za artykuły spożywcze (w sumie ok. 290 zł) i bilety komunikacji miejskiej (23,20 zł), fakturą VAT za usługi telekomunikacyjne za październik 2012 r. (62,67 zł), fakturą VAT za gaz (145 zł z terminem płatności 27 sierpnia 2012 r.), wydrukiem elektronicznego zestawienia operacji na rachunku bankowym w okresie wrzesień – listopad 2012 r. (z którego wynika, że w całym tym okresie uznania rachunku wyniosły 1480 zł, zaś obciążenia 1483,21 zł), zaświadczeniem o uzyskaniu wynagrodzenia w wysokości 701 zł netto z tytułu umów o dzieło wykonanych we wrześniu 2012 r. na rzecz [...], a także kopiami dowodów spłaty rat pożyczek zaciągniętych w [...]. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa wskazuje, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Już samo zestawienie udokumentowanych przez stronę miesięcznych wydatków związanych z najmem (900 zł) oraz zakupem żywności i transportem (ok. 310 zł) z deklarowanymi przez skarżącego miesięcznymi dochodami w wysokości od 800 do 1200 zł wskazuje, że nie jest on w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uprawnione jest twierdzenie, że ponoszenie przez skarżącego wydatków w kwocie przekraczającej wysokość uzyskiwanych dochodów jest możliwe z uwagi na zaciągane przez niego pożyczki od [...] oraz od osób fizycznych (zob. tytuły przelewów z elektronicznego zestawienia operacji na rachunku bankowym skarżącego). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawione wyżej i zarazem wynikające z akt sprawy okoliczności przemawiają za uznaniem, że Z. B. wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Uzasadnia to przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił postanowienie Sądu pierwszej instancji w zaskarżonej części oraz na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznał skarżącemu prawo pomocy poprzez ustanowienie adwokata. PG