II GSK 2034/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Małgorzata Grzelak (spr.) Protokolant asystent sędziego Michał Stępkowski po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Celnej w G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 12 lutego 2013 r. sygn. akt I SA/Gd 844/12 w sprawie ze skargi A. U. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach o niskich wygranych poza kasynem gry 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G.; 2. zasądza od A. U. na rzecz Dyrektora Izby Celnej w G. 2600 (dwa tysiące sześćset) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 12 lutego 2013 r. o sygn. akt I SA/Gd 844/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. U. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. (dalej: Dyrektor, DIC) z dnia 6 czerwca 2012 r. nr [...] o nałożeniu na skarżącego kary pieniężnej za urządzanie gier na automacie o niskich wygranych poza kasynem gry, uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji, orzekł o klauzuli ochrony tymczasowej oraz zasądził od Dyrektora na rzecz skarżącego koszty postępowania sądowego. Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia. Decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. DIC utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w G. z dnia [...] października 2011 r. wymierzającą A. U. na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. Nr 201, poz. 1540 ze zm.), dalej: u.g.h., karę pieniężną w wysokości 12.000 zł za urządzanie gier na automacie poza kasynem gry. W oparciu o eksperyment przeprowadzony przez funkcjonariuszy celnych i opinię biegłego sądowego (włączoną w poczet materiału dowodowego sprawy z toczącego się równolegle postępowania karnoskarbowego) Dyrektor stwierdził, że na wskazanym automacie były urządzane gry losowe w rozumieniu art. 2 ust. 5 u.g.h. w celach komercyjnych, a strona nie posiadała koncesji na prowadzenie kasyna gry ani zezwolenia na urządzanie gier na automatach w salonach gier lub na automatach o niskich wygranych. DIC podkreślił, art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. nie został uchylony wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, toteż organ nie mógł odmówić zastosowania tego przepisu, jako niezgodnego z Konstytucją RP. Zdaniem Dyrektora brak jest materialnych przepisów wykluczających możliwość równoczesnego prowadzenia postępowania o nałożenie kary pieniężnej na podstawie u.g.h. i postępowania karnoskarbowego. Uwzględniając skargę i uchylając decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.), Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że decyzje naruszają prawo materialne w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się do stanowiska skarżącego, że nie jest możliwe wymierzanie kary pieniężnej za urządzanie gry hazardowej bez koncesji lub zezwolenia albo urządzanie gry na automacie poza kasynem gry, gdy toczy się postępowanie za ten sam czyn z kodeksu karnego skarbowego, WSA w Gdańsku stwierdził, że w pierwszej kolejności należało odpowiedzieć na pytanie, czy w świetle stanu faktycznego, dopuszczalne było zastosowanie wobec skarżącego sankcji z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Sąd przypomniał, że w bezspornym stanie faktycznym ustalono, iż skarżący nie dysponował ani koncesją, ani zezwoleniem na prowadzenie omawianej działalności oraz prowadził gry na automatach poza kasynem gry. Według Sądu I instancji, skarżący prowadząc działalność gospodarczą, jako osoba fizyczna, nie był w stanie na podstawie ustawy o grach hazardowych uzyskać, jak też posiadać koncesji na prowadzenie gry na automatach, gdyż adresatami normy prawnej, z mocy art. 6 ust. 4 u.g.h., są podmioty zbiorowe (osoby prawne prowadzące działalność w formie spółki akcyjnej lub spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mającej siedzibę na terytorium RP). W ocenie Sądu I instancji, do poniesienia kary pieniężnej, na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.h., może być zobowiązany jedynie podmiot wymieniony w art. 6 ust. 4 u.g.h., urządzający gry hazardowe bez koncesji lub zezwolenia i urządzający gry na automatach poza kasynem gry; gry (w rozumieniu ustawy o grach hazardowych). Zdaniem WSA w Gdańsku, przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą, jako osoba fizyczna nie może ponosić sankcji administracyjnej za delikt, w sytuacji gdy ustawa określająca warunki urządzania i zasady prowadzenia działalności w zakresie gier hazardowych nie wskazuje go, jako podmiotu uprawnionego do uzyskania koncesji na prowadzenie kasyna gry; w takim przypadku osoba taka ponosi odpowiedzialność karnoskarbową przewidzianą w art. 107 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (t.j.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186; powoływany dalej, jako: k.k.s.), gdyż wbrew przepisom ustawy o grach hazardowych urządzała i prowadziła grę hazardową; czyn ten jest zabroniony i ścigany z urzędu przez właściwe organy w postępowaniu karnoskarbowym. W skardze kasacyjnej Dyrektor Izby Celnej domagał się uchylenia powyższego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania wg norm prawem przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie: 1) przepisów postępowania, art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie w uzasadnieniu przesłanek odmowy stosowania art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.; 2) prawa materialnego, art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 6 ust. 4 u.k.s. poprzez niewłaściwą wykładnię powyższych przepisów, w szczególności art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. poprzez uznanie, że przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że nie może on być stosowany wobec osób fizycznych urządzających gry na automatach poza kasynem gry. Sąd I instancji wskazał, że z mocy art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Zdaniem skarżącego kasacyjnie organu właściwa wykładnia art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. prowadzi do wniosku, że karze tam przewidzianej podlegać może każdy podmiot (osoby prawne, osoby fizyczne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej), który urządza gry na automatach poza kasynem gry. Ograniczenie możliwości stosowania kar z wyżej wymienionego przepisu wyłącznie do podmiotów wymienionych w art. 6 ust. 4 u.g.h. jest ewidentnie niezgodne z celem jaki wydaje się on spełniać – sankcjonowanie przypadków prowadzenia gier na automatach poza kasynami. Organ podkreślił, że dokonując wykładni art. 6 ust. 4 u.g.h. WSA błędnie przyjął, iż przepis ten wyznacza podmiotowy zakres regulacji ustawy o grach hazardowych. Z poglądem takim nie można się zgodzić za czym przemawia sama treść art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h., odnoszącego się do uczestników gier, czyli osób fizycznych. Według organu, art. 6 ust. 4 u.g.h. wskazuje jedynie dopuszczalne formy prawne, w których zgodnie z ustawą można prowadzić określony rodzaj działalności. Nie oznacza to jednak, że osoby fizyczne, które taką działalność prowadzą wbrew ustawie, wyłącznie z powodu treści art. 6 ust. 4 u.g.h. nie mogą podlegać karze przewidzianej w spornym przepisie. W ocenie organu wnoszącego skargę kasacyjną wyrok został również nieprawidłowo uzasadniony, bo WSA nie dokonał rozróżnienia zakresów regulacji pkt 1 i pkt 2 art. 89 ust. 1 u.g.h. Gdyby WSA dokonał tego rozróżnienia, to doszedłby do wniosku, że kara przewidziana w pkt 2 może być stosowana wobec osoby fizycznej. Ponadto, organ uznał, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy ma kwestia możliwości stosowania kar z art. 107 § 1 k.k.s. A. U. nie skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Oceniając wniesioną skargę kasacyjną w granicach określonych treścią art. 183 § 1 p.p.s.a. i nie dostrzegając przy tym przesłanek nieważności postępowania, o których mowa w § 2 tego przepisu, należy stwierdzić, że skarga kasacyjna jest zasadna, chociaż nie wszystkie podniesione w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie. W pierwszej kolejności rozpatrzenia wymagał zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Wyjaśnić należy, że przepis ten określa niezbędne elementy jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, takie jak: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji – wskazania, co do dalszego postępowania. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo wyłącznie w sytuacji, gdy uzasadnienie nie zawiera stanowiska odnośnie do stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia lub gdy sporządzone jest w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku. Z uzasadnienia wyroku powinno jasno wynikać z jakich powodów sąd uznał zaskarżone orzeczenie za zgodne albo niezgodne z prawem przy czym, w przypadku uchylenia zaskarżonej decyzji, uzasadnienie powinno zawierać pouczenie co do dalszego postępowania. Zatem naruszenie tego przepisu może mieć miejsce wówczas, gdy uzasadnienie nie zawiera tych elementów. Nigdy natomiast nie może być ono łączone z ocenami i stanowiskiem, jakie prezentuje Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie. W pierwszej kolejności rozpatrzenia wymagał zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Wyjaśnić należy, że przepis ten określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, takie jak: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji – wskazania, co do dalszego postępowania. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo wyłącznie w sytuacji, gdy uzasadnienie nie zawiera stanowiska odnośnie do stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia lub gdy sporządzone jest w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku. Z uzasadnienia wyroku powinno jasno wynikać z jakich powodów sąd uznał zaskarżone orzeczenie za zgodne albo niezgodne z prawem przy czym, w przypadku uchylenia zaskarżonej decyzji, uzasadnienie powinno zawierać pouczenie, co do dalszego postępowania. Za nietrafne należy uznać stanowisko wnoszącego skargę kasacyjną, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia ustawowych wymagań z tego powodu, że Sąd I instancji nie przedstawia w nim przesłanek odmowy zastosowania art. 89 ust.1 pkt 2 u.g.h. Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, WSA wyjaśnił powody, dla których uznał, że karze pieniężnej na podstawie powołanego przepisu podlega jedynie podmiot wymieniony w art. 6 ust. 4 u.g.h., a więc podmiot uprawniony do uzyskania zezwolenia na urządzenie gry lub zakładu lub na prowadzenie działalności w zakresie gier. Zdaniem Sądu I instancji, przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą, jako osoba fizyczna (a z taką sytuacją mamy do czynienia na gruncie rozpatrywanej sprawy) nie może podlegać przedmiotowej sankcji administracyjnej, a jedynie odpowiedzialności karnoskarbowej przewidzianej w art. 107 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (t.j.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186; powoływany dalej, jako: k.k.s.). Tak więc, wbrew zarzutom skarżącego kasacyjnie organu, Sąd I instancji jasno wyraził swoje stanowisko w zakresie odmowy stosowania art. 89 ust.1 pkt 2 u.g.h. Jak już zostało powiedziane wyżej, można skutecznie kwestionować skargą kasacyjną naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a., jeśli uzasadnienie zaskarżonego wyroku wykazuje istotne dla wyniku sprawy braki konstrukcyjne, natomiast w oparciu o zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można kwestionować wyrażonego przez sąd innego, niż to prezentuje strona postępowania, poglądu prawnego. Z omówionych zatem względów, zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. okazał się nieusprawiedliwiony. Za w pełni zasadny należy natomiast uznać zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 89 ust.1 pkt 2 u.g.h. w związku z art. 6 ust.4 u.g.h. (omyłkowo oznaczonym w petitum skargi kasacyjnej, jako art. 6 ust. 4 u.k.s.). WSA w Gdańsku w zaskarżonym wyroku wyraził pogląd, że przepis art. 89 ust.1 pkt 2 u.g.h. nie może być stosowany wobec osób fizycznych urządzających gry na automatach poza kasynem gry, gdyż ustawa o grach hazardowych nie wskazuje takiej osoby, jako podmiotu uprawnionego do uzyskania koncesji na prowadzenie kasyna gry. Osoba taka ponosi natomiast odpowiedzialność na podstawie art. 107 § 1 k.k.s. Powyższego stanowiska Sądu I instancji Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym nie podziela. Zgodnie z art. 89 ust.1 pkt 2 u.g.h. karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Z treści przywołanego przepisu wynika, że jako skierowany do "urządzających gry", odnosi się do wszystkich podmiotów, a więc zarówno do osób fizycznych jak też osób prawnych. Dokonując oceny poglądu Sądu I instancji w omawianej kwestii, nie sposób nie wziąć pod uwagę wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego dnia 21 października 2015 r., a więc po dniu, w którym zapadł zaskarżony wyrok (sygn. akt P 32/12), mimo że Trybunał we wskazanym orzeczeniu oceniał zgodność z Konstytucją art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 u.g.h. ze względu na art. 107 § 4 k.k.s. i odpowiedzialność karną tym przepisem określoną. Dla obowiązku uwzględnienia stanowiska Trybunału Konstytucyjnego nie ma znaczenia fakt, iż w rozpatrywanej sprawie Sąd I instancji przyjął niedopuszczalność zastosowania art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. ze względu na ukształtowaną art. 107 § 1 k.k.s. odpowiedzialność osoby fizycznej urządzającej lub prowadzącej grę losową lub grę na automacie wbrew warunkom ustawy lub warunkom koncesji lub zezwolenia. Przepis art. 107 § 4 k.k.s., do którego odnosił się Trybunał, dotyczył wypadku przestępstwa tzw. mniejszej wagi w stosunku do ujętych w § 1 - § 3 tego artykułu, zatem pogląd TK znajduje zastosowanie również w sprawie niniejszej. Nie dostrzegając naruszenia przepisów Konstytucji RP, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że uregulowania zawarte w art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.g.h. w zakresie, w jakim zezwalają na wymierzenie kary pieniężnej osobie fizycznej, skazanej uprzednio prawomocnym wyrokiem na karę grzywny za wykroczenie skarbowe z art. 107 § 4 k.k.s., są zgodne z zasadą proporcjonalności - proporcjonalnej reakcji państwa na naruszenie obowiązku wynikającego z przepisu prawa. W uzasadnieniu tego judykatu Trybunał Konstytucyjny wskazał, że art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. statuuje tylko jedną, obiektywną przesłankę wymierzenia kary pieniężnej, tj. urządzanie gry na automatach poza kasynem gry. Równocześnie TK zaaprobował, jako trafne, stanowisko sądów administracyjnych, że urządzającym grę jest każdy podmiot, który organizuje grę hazardową, w tym grę na automacie (art. 4 ust. 2 u.g.h.) bez względu na to, czy obiektywnie jest zdolny do spełnienia jednego z warunków uzyskania koncesji (zezwolenia) w postaci odpowiedniej, ustawowo określonej formy prawnej prowadzonej działalności regulowanej. Przedstawiony pogląd Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie podziela. Należy jedynie dodać, że w omawianym wyroku z 21 października 2015 r. Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że kara pieniężna, o której mowa w art. 89 u.g.h., nie jest karą w rozumieniu prawa karnego; nie jest formą odpowiedzialności karnej w znaczeniu przyjętym w art. 42 Konstytucji. Celem tej kary pieniężnej nie jest bowiem odpłata za popełniony czyn, co charakteryzuje sankcje karne, lecz prewencja oraz restytucja niepobranych należności i podatku od gier prowadzonych nielegalnie. Takie też stanowisko, co do charakteru przedmiotowej kary, zajmuje Naczelny Sąd Administracyjny uwzględniając skargę kasacyjną. Powyższe skutkuje obowiązkiem Sądu I instancji dokonania ponownej oceny legalności zaskarżonej decyzji przy uwzględnieniu poglądu prawnego zawartego w niniejszym wyroku. Z przedstawionych wyżej względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 203 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a) w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r. poz. 490).