II OZ 902/12

Dnia 16 października 2012 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 16 października 2012 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W.L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 września 2012 roku sygn. akt II SAB/Gl 34/12 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi W.L. na bezczynność Wojewody Śląskiego w przedmiocie wydania decyzji w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o pozwoleniu na rozbiórkę i pozwoleniu na budowę postanawia: oddalić zażalenie. 1 6 Postanowieniem z dnia 10 września 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił W.L. przyznania prawa pomocy na bezczynność Wojewody Śląskiego polegającą na niewydaniu decyzji w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o pozwoleniu na rozbiórkę i pozwoleniu na budowę. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w piśmie z dnia 6 sierpnia 2012 r. skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. Do pisma tego załączył druk urzędowego formularza PPF. Z treści pisma oraz druku wynika, że skarżący znajduje się obecnie w trudnej sytuacji finansowej. Nie posiada żadnych dochodów ani dodatkowych świadczeń i z uwagi na konieczność uczestniczenia w licznych postępowaniach sądowych i administracyjnych znajduje się na utrzymaniu rodziców, z którymi obecnie zamieszkuje. Miesięczny dochód jego rodziców wynosi około 3 339,39 zł netto, zaś miesięczne opłaty eksploatacyjne wynoszą łącznie około 1 496,28 zł. Natomiast łączna kwota miesięcznych rat z tytułu spłaty pożyczek i kredytów stanowi obecnie 2 259,01 zł. W skład majątku skarżącego wchodzi nieruchomość gruntowa o powierzchni 4 171,00 m2 zabudowana nieruchomością budynkową o powierzchni 2432,93 m2. Skarżący wyjaśnił, że wobec wskazanej we wniosku nieruchomości, będącej przedmiotem jego własności toczyły się postępowania sądowe oraz egzekucyjne związane z należnościami za dostarczanie mediów. Nieruchomość ta została także objęta zabezpieczeniem w postaci zakazu jej zbywania oraz ustanowiono na niej hipotekę obejmującą należności z tytułu podatku od nieruchomości. Dodatkowo wskazał, że Sąd Okręgowy w Częstochowie wyrokiem z dnia [...] października 2009 r., sygn. akt [...] zasądził na jego rzecz od [...] kwotę 1 966 790,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 13 % rocznie, przy czym skarżący wniósł od tego orzeczenia skargę kasacyjną. Skarżący zakwestionował również postanowienie Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia [...] kwietnia 2011 r., sygn. akt [...], którym zezwolono [...] na złożenie do depozytu sądowego kwoty 1 674 401,92 zł tytułem zasądzonej należności, z zastrzeżeniem, że jej wypłata może nastąpić na rzecz skarżącego, na jego wniosek. Wnioskodawca zaakcentował, że nie uzyskiwał żadnych dochodów z przedmiotowej nieruchomości, ani też z tytułu zatrudnienia, co związane było z zajęciem rachunku bankowego oraz koniecznością uczestniczenia w niemal 80 rozprawach sądowych oraz bardzo liczną korespondencją, wystosowywaną w tych sprawach (kilkaset pism). Dodatkowo przedłożył szereg dokumentów obrazujących sytuację materialną jego rodziny, z których wynika, że matka otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 837,55 zł, a ojciec w kwocie 1.531,55 zł. Źródłem utrzymania się jest również dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez ojca, który wynosi około 2100,00 zł brutto miesięcznie. Miesięczne opłaty wynoszą około 871,28 zł i składają się na nie: energia elektryczna – 74,20 zł miesięcznie, opłata za wodę oraz ścieki – 227,74 zł w przeliczeniu na miesiąc, opłata za gaz – około 282,46 zł na miesiąc, opłata za telefon – 97,48 zł opłata za internet - 39,50 zł, podatek od nieruchomości – 89,00 zł. Dodatkowo przedłożone zostały odpisy umów pożyczek lombardowych oraz dowody wpłat bankowych. Skarżący zaznaczył przy tym, że zaciągnięte zobowiązania mają na celu zabezpieczenie podstawowych potrzeb. Dodatkowo skarżący wskazał, że dokonane przez niego szczegółowe wyliczenie nie uwzględnia opłat za opał domu w okresie grzewczym w kwocie nie mniejszej niż 7500 zł (rocznie) oraz opłat sądowych i urzędowych, a także związanych z prowadzoną w tych sprawach korespondencją w kwocie nie mniej niż 500 zł miesięcznie. Oświadczył, że w obecnej sytuacji faktycznej nie jest możliwe podjęcie przez niego zatrudnienia z uwagi na konieczność uczestniczenia w niemal 80 rozprawach sądowych w różnych postępowaniach oraz sporządzania niezbędnych pism procesowych w tych sprawach, z uwagi na brak pomocy pełnomocnika. Podjecie zatrudnienia spowodowałoby zatem niemal całkowite zaniechanie kontynuowania podejmowanych spraw oraz prowadziłoby do bardzo istotnych dla niego strat finansowych i moralnych. Uzasadniając natomiast brak podjęcia zdeponowanego przez [...] świadczenia wskazał na przedwczesność takiej czynności z uwagi na wniesioną przez niego skargę kasacyjną od wyroku zasądzającego przedmiotowe świadczenie, co w konsekwencji może prowadzić do niepowetowanej szkody dla skarżącego. Na koniec skarżący podniósł, że brak uwzględnienia niniejszego wniosku uniemożliwi lub poważnie utrudni mu realizację praw przed Sądem, odwołując się jednocześnie do innych postępowań, w których przyznano mu prawo pomocy (m.in. postanowienia WSA w Gliwicach z dnia 27 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Gl 983/11; z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Gl 860/11, z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt II SAB/Gl 2/12). Oddalając wniosek Sąd I instancji wskazał, że dokonując oceny zasadności wniosku zwrócił przede wszystkim uwagę na wynikającą z art. 199 p.p.s.a. zasadę ponoszenia kosztów przez stronę, a także wskazane w art. 245 § 1 p.p.s.a. przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym i cel przyznania tego prawa. W ocenie Sądu I instancji, nie można uznać za usprawiedliwione przyczyny, z powodu których skarżący nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej i nie uzyskuje z tego tytułu dochodu. Biorąc pod uwagę wiek wnioskodawcy należy uznać, że nie istnieją przeszkody natury osobistej bądź zdrowotnej w podjęciu przez niego pracy zarobkowej. Przeszkody w podjęciu zatrudnienia nie może stanowić przede wszystkim okoliczność aktywnego prowadzenia licznych postępowań sądowych. Według skarżącego podjęcie zatrudnienia w obecnej sytuacji faktycznej spowodowałoby niemal całkowite zaniechanie kontynuowania podejmowanych spraw oraz prowadziłoby do bardzo istotnych dla niego strat finansowych i moralnych. Zdaniem Sądu I instancji, właśnie przeciwna postawa skarżącego umożliwiłaby mu uzyskanie własnych środków na sfinansowanie usług fachowego pełnomocnika z wyboru, który mógłby w sposób aktywny podjąć się obrony jego praw, uczestnicząc w rozprawach, jak i sporządzając niezbędne pisma procesowe. Ponadto Sąd I instancji wskazał, że na ocenę sytuacji materialnej skarżącego nie ma również wpływu fakt obarczenia go spłatami pożyczek, bowiem zaciągając je musiał wykazać się wobec banków dobrą kondycją finansową. Ponadto, przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym, a takimi właśnie są zaciągnięte zobowiązania skarżącego, nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa. W ocenie Sądu I instancji, przesłanką przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym nie może być również fakt inicjowania przez niego kolejnych postępowań sądowych, które niewątpliwie generują dodatkowe wydatki. Przede wszystkim strona przejawiając aktywność w tym zakresie musi liczyć się z faktem, że każde z nich będzie wiązało się z obowiązkiem partycypowania w kosztach sądowych, zaś sytuacja finansowa strony będzie rozpoznawana odrębnie w każdej ze spraw. Powołanymi przez skarżącego postanowieniami referendarza sądowego (z dnia 27 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Gl 983/11; z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Gl 860/11, z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt II SAB/Gl 2/12) skarżący został zwolniony jedynie z wpisu sądowego od skargi, a ocenie referendarza podlegała sytuacja skarżącego pod kątem przesłanek częściowego przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie wniosek zaś dotyczy zarówno zwolnienia od kosztów sądowych, jak i przyznania adwokata z urzędu. Tożsamy wniosek skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił postanowieniem z dnia 9 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Gl 860/11 oraz postanowieniem z dnia 10 lipca 2012 r., sygn. akt IV SAB/GL 72/12. Wpływ na ocenę sytuacji materialnej skarżącego ma również fakt, że posiada on znaczne środki finansowe zdeponowane w depozycie sądowym, które mogą być wydane na jego żądanie. To, że skarżący ich nie podejmuje z uwagi na wszczęcie przez niego nadzwyczajnych postępowań mających doprowadzić do wzruszenia prawomocnych już orzeczeń sądów, na mocy których środki te zostały mu zasądzone, nie może być oceniana równoznacznie z brakiem tych środków finansowych. Trudno jest bowiem mówić o niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania przez skarżącego, w sytuacji gdy może on skorzystać ze środków będących w depozycie. Sąd I instancji stwierdził także, że chociaż skarżący nie posiada żadnego źródła utrzymania, jednakże zamieszkuje wraz z rodzicami, którzy uzyskują stały dochód z emerytury oraz dodatkowo z działalności gospodarczej prowadzonej przez ojca wnioskodawcy w łącznej wysokości około 3.369,10 zł. Nie jest to dochód niski, zatem nawet po odliczeniu kosztów utrzymania całej rodziny, możliwe jest zdaniem Sądu I instancji poczynienie oszczędności, które umożliwiłyby uiszczenie w niniejszej sprawie wpisu sądowego od ewentualnej skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł oraz koszty związane z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika, celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o zmianę rozstrzygnięcia i uwzględnienie jego wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270) – zwanej dalej p.p.s.a. - wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania pomocy prawnej. Użyte w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 określenie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż jej dochody i sytuacja życiowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek czy choćby pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, nie publ.). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności, jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest zaś instytucją, która stanowi wyjątek od tej zasady. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że Sąd I instancji, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, prawidłowo ocenił sytuację materialną skarżącego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym może nastąpić jedynie wówczas, gdy strona występująca z wnioskiem wykaże, że nie posiada jakichkolwiek środków finansowych, ani też majątku na pokrycie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że wykazany stan majątkowy nie pozwala na uznanie, iż skarżący faktycznie znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która uniemożliwia mu poniesienie kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący posiada, bowiem zabudowaną nieruchomość położoną na terenie dużego miasta. Fakt, że nie osiąga z niej dochodów, nie może być przesłanką warunkującą przyznanie prawa pomocy, ponieważ gospodarowanie posiadanym majątkiem zależy do woli i umiejętności skarżącego a niepowodzenia w tym zakresie nie mogą być rekompensowane przez Skarb Państwa. Ponadto, jak słusznie podkreślono postanowieniu WSA w Gliwicach, skarżący może dysponować dużą kwotą pieniężną znajdującą się w depozycie sądowym. Przyczyny procesowe, dla których skarżący nie chce korzystać z tej kwoty, nie mogą być podstawą do tego, aby zostało mu przyznane prawo pomocy. Skarżący sam podkreślił, że prowadzi w związku z posiadaną nieruchomością szereg postępowań sądowych, a zatem powinien zakładać, iż postępowania te wymagają ponoszenia przez niego ustawowo określonych kosztów. Niekorzystanie ze zdeponowanych pieniędzy jest zatem wyborem skarżącego, który nie może być uznany za okoliczność powodującą brak środków na poniesienie kosztów postępowania. Na uwzględnienie nie zasługuje pogląd skarżącego, że konieczność prowadzenia spraw sądowych i administracyjnych związanych z posiadaną przez niego nieruchomością uniemożliwia mu zatrudnienie. Doświadczenie życiowe uczy, że znaczna większość osób prowadzących swoje sprawy przed organami administracji i sądami z powodzeniem łączy to z pracą zawodową. Przyjęcie stanowiska skarżącego prowadziłoby do powstania niemożliwej do zaaprobowania sytuacji, w której każdy z obywateli, inicjując postępowania administracyjne lub sądowe w celu właściwej reprezentacji swoich interesów - poprzez uczestniczenie w rozprawach oraz wnoszenie pism procesowych, a więc podejmując czynności wymagające pewnych nakładów czasowych, porzucałby pracę zarobkową, przerzucając ciężar kosztów z tym związanych na Skarb Państwa. Należy natomiast przyjąć, że gdyby skarżący podjął zatrudnienie, to uzyskałby środki umożliwiające mu, nawet bez konieczności wykorzystania posiadanego majątku, poniesienie kosztów sądowych. Na poparcie nie zasługuje również argument wskazujący, że w innych postępowaniach skarżący uzyskał częściowe zwolnienie z kosztów postępowania. Zauważyć należy, że Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu i na podstawie analizy innych rozstrzygnięć dotyczących skarżącego znana jest okoliczność, że od czasu przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, Sąd I instancji otrzymał nowe informacje o sytuacji majątkowej skarżącego, w tym przed wszystkim o środkach pieniężnych znajdujących się w depozycie sądowym. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia. ----------------------- 5 6